Miesiąc marzec dla Wójta i gminnej Administracji jest czasem przedłożenia Radzie Gminy i Regionalnej Izbie Obrachunkowej sprawozdania z wykonania zadań budżetowych ubiegłego roku. Zakończenie tego etapu rozliczenia z przeszłością pozwala zintensyfikować działania związane z opracowaniem RAPORTU O STANIE GMINY. W styczniowym wydaniu BIULETYNU powróciłem myślami do ubiegłorocznej debaty nad RAPORTEM. Miała miejsce podczas sesji Rady Gminy w dniu 25 sierpnia. Zachęcam do przeczytania tego materiału oraz zapoznania się z zawartością RAPORTU za rok 2019 – dostępne na stronie www.gminazamosc.pl. W ramach podsumowań 2020 roku, chciałbym dzisiaj przybliżyć Czytelnikom oświatę i wychowanie przedszkolne – jedno z wielu zadań własnych Gminy, które w układzie księgowym obejmuje połowę wydatków bieżących budżetu każdego roku.

Prowadzenie szkół jako zadanie własne Gmina Zamość przejęła z dniem 1 stycznia 1994 roku. Wówczas w Gminie było 16 Szkół – oprócz wymienionych poniżej w tabeli nr 1 nieistniejące już dzisiaj Szkoły w Białobrzegach, Siedliskach, Wychodach i Lipsku Polesiu. W ciągu tych 27 lat byliśmy świadkami dwóch dużych reform organizacji polskiej oświaty. W 1999 roku utworzono trzyletnie gimnazja, a naukę w szkołach podstawowych ograniczono do sześciu lat. Do tego systemu gminy dostosowały organizacje nauczania oraz inwestycje oświatowe. W 2016 roku rozpoczęto proces powrotny do nauczania w szkole podstawowej ośmioklasowej. Realizację reformy lat 2016‑2019 rozpoczęto bez wcześniejszego przygotowania do tej decyzji organów prowadzących szkoły, w tym przede wszystkim Gmin. O skutkach poniżej.

Reforma oświatowa 1999 roku zaowocowała w Gminie Zamość konkretnymi decyzjami organizacyjnymi i w zakresie realizacji inwestycji szkolnych. Nasz ówczesny system to 12 sześcioklasowych Szkół podstawowych, 4 publiczne Gimnazja (Żdanów, Płoskie, Sitaniec, Wysokie) i jedno Niepubliczne Gimnazjum w Zawadzie, oraz Przedszkole w Kalinowicach. Szkoły i gimnazja w Żdanowie, Płoskiem, Sitańcu i Wysokiem funkcjonowały w ramach Zespołów Szkół. Taki sam Zespół tworzyły szkoła podstawowa i przedszkole w Kalinowicach. Przy 11 szkołach podstawowych funkcjonowały oddziały wychowania przedszkolnego dzieci w wieku 3‑6 lat. W 2012 roku podjęliśmy decyzje w sprawie trzech najmniejszych Szkół – w Pniówku, Lipsku i Białowoli. Pozostawiając jako szkoły publiczne, przekazaliśmy je do prowadzenia przez założone w tym celu Stowarzyszenie Rozwoju Lokalnego DOBRA SZKOŁA. Do takiej organizacji nauczania i wychowania dostosowaliśmy obiekty największych szkół, a mniejsze rozbudowano i wyremontowano. Największe wyzwania inwestycyjne lat 1999 – 2015 to budowa 5 sal gimnastycznych przy największych szkołach (Wysokie, Żdanów, Sitaniec, Płoskie, Zawada), boiska wielofunkcyjnego ze sztuczną nawierzchnią w Żdanowie, oraz rozbudowa obiektu szkolnego w Kalinowicach dla potrzeb nauczania w klasach I – VI. Tą ostatnią inwestycję realizowaliśmy w latach 2015 – 2016, a jej koszt to 1 756 862 zł.

Reforma oświatowa 2016 roku zdecydowała o gruntownej zmianie w tym, co powyżej. Wprowadzając ją Polski Parlament pozbawił Organy Gminy prawa do podejmowania jakichkolwiek decyzji w zakresie nowej organizacji nauczania. Parlament zdecydował, że w Gminie Zamość jest obecnie 12 szkół podstawowych ośmiokasowych, i że nie ma już Niepublicznego Gimnazjum w Zawadzie. Tabela nr 1 obrazuje ilość dzieci i młodzieży w gminnych szkołach po reformie 2016 roku. Są takie z ilością 3–5 uczniów w VIII klasie, a ilość dzieci w oddziałach „0” i klasach I – III nie napawa optymizmem. W roku szkolnym 2013/2014 w największej wówczas gminnej Szkole w Żdanowie mieliśmy 326 uczniów, w roku szkolnym 2020/2021 jest ich już tylko 202. Odwrotna sytuacja jest w Szkole w Kalinowicach. W roku 2013/2014 było 204 uczniów, a obecnie jest 373. Przy szkole w Żdanowie jest sala gimnastyczna i boisko wielofunkcyjne ze sztuczną nawierzchnią. Szkoła w Kalinowicach, której rozbudowę pod 200 uczniów zakończyliśmy w 2016 roku musi pomieścić ich teraz 370. Nie ma też sali gimnastycznej. Jej budowę rozpoczynamy w tym roku angażując w to zadanie w latach 2021–2022 około 4 400 000 zł.

Konsekwencją reformy oświatowej lat 2016–2019 są także bardzo duże zmiany w gminnych finansach. Odkąd pamiętam zadania z zakresu oświaty i wychowania przedszkolnego angażowały około 50% całości wydatków bieżących budżetu (bez inwestycji). Tak też było i jest w latach 2015‑2021, co obrazuje tabela nr 3. Powstały po oświatowej reformie lat 2016‑2019 problem obrazuje tabela nr 4. W 2015 roku udział środków własnych Gminy w całości wydatków bieżących oświaty i wychowania przedszkolnego wynosił 19% (4 024 717 zł). W 2020 roku było to już 31% (8 563 973 zł), a plan na 2021 rok to 37% (11 514 434 zł). W latach 2015‑2021 przekazywana na finansowanie nauki w szkołach subwencja oświatowa wzrosła o 2 431 867 zł, gdy w tym samym czasie udział finansowy środków Gminy w realizacji całości zadań oświaty i wychowania przedszkolnego wzrósł o 7 489 717 zł. Te różnice w kwotach są źródłem problemów gminnych finansów ostatnich lat. Sytuację pogarsza fakt, że aż 72% dochodów bieżących własnych budżetu Gminy przekazywane jest z budżetu Państwa (tabela nr 5). Skąd wzięliśmy pieniądze na wzrost wydatków związanych z funkcjonowaniem oświaty i wychowania przedszkolnego? Odpowiedź nie jest budująca – z części przeznaczonej na rozwój Gminy, na tworzenie infrastruktury poprawiającej warunki życia w Sołectwach Gminy.

W 2020 roku ze środków gminnych w realizację zadań oświaty i wychowania przedszkolnego zaangażowaliśmy 8 563 973 zł (bez inwestycji). Trzeba pamiętać, że miało to miejsce w roku zdalnego nauczania, gdy nie wszystkie potrzeby były w pełni realizowane. Budżetowy plan wydatków był o około 1 700 000 zł większy. W biuletynowym materiale nie ma miejsca na dokładną analizę finansową poszczególnych rodzajów wydatków i podsumowania wyników finansowych poszczególnych Szkół. Analiza taka została przygotowana i przedłożona Radnym Rady Gminy. Była też w dniu 16 marca przedmiotem obrad dwóch Komisji Rady Gminy – Oświatowo-Społecznej, oraz Rozwoju Gminy i Budżetu. Dlatego w tym miejscu krótko o tym nacowydaliśmy w 2020 roku gminne środki pochodzące z podatków lokalnych i udziałów w podatku PIT. Przypominam, że gdyby nie zdalne nauczanie i ograniczenia w wychowaniu przedszkolnym poniższe kwoty byłyby większe łącznie o około 1 700 000 zł.

  • 2 211 981 zł na nauczanie w oddziałach I–VIII dziewięciu szkół prowadzonych przez Gminę (Kalinowice, Żdanów, Sitaniec, Zawada, Płoskie, Wysokie, Mokre, Borowina Sitaniecka, Wólka Wieprzecka),
  • 2 258 516 zł na wychowanie przedszkolne w ośmiu szkołach prowadzonych przez Gminę i w przedszkolu w Kalinowicach,
  • 1 060 158 zł na nauczanie w oddziałach I-VIII i wychowanie przedszkolne w trzech szkołach prowadzonych przez Stowarzyszenie (Pniówek, Lipsko, Białowola),
  • 996 842 zł na wychowanie przedszkolne 135 dzieci uczęszczających do przedszkoli w Zamościu i innych Gminach. To obowiązkowa refundacja ponoszonych przez Miasto i Gminy kosztów,
  • 252 764 zł na dowóz uczniów niepełnosprawnych spełniających obowiązek szkolny w specjalnych ośrodkach wychowawczych,
  • 173 237 zł dotacja dla dwóch przedszkoli niepublicznych funkcjonujących na terenie Gminy,
  • 385 361 zł na dowóz dzieci i uczniów do szkół,
  • 359 908 zł na remonty w szkołach,
  • 873 973 zł na funkcjonowanie Centrum Usług Wspólnych – jednostki obsługującej administracyjnie wszystko co związane jest z oświatą i wychowaniem przedszkolnym.

Wspomniałem powyżej, że w biuletynowym materiale nie ma miejsca na szeroką analizę sytuacji w realizacji gminnych zadań z zakresu oświaty i wychowania przedszkolnego. Proponuję jednak skrótowe spojrzenie na to, co dzieje się w wychowaniu przedszkolnym dzieci w wieku 3‑5 lat. Zadania z tego zakresu otrzymują stosunkowo niewielkie wsparcie finansowe z budżetu Państwa. W 2020 roku było to 614 000 zł (dotacja przedszkolna). Jeśli podzielimy tą kwotę dotacji przez 440 dzieci 3‑5 latków w placówkach na terenie Gminy, otrzymamy 1395 zł dotacji budżetu Państwa na jedno dziecko. Uśrednione zaangażowanie środków własnych Gminy (bez wpłat Rodziców) w przypadku placówek prowadzonych przez Gminę wynosi natomiast 7429 zł (w tym uśrednieniu nie uwzględniono 6 latków, na których otrzymujemy subwencję oświatową). Porównanie tych kwot to jeden z problemów w finansowaniu wychowania przedszkolnego. Kolejny jest już typowym dla gmin położonych pierścieniowo wokół dużych Miast. Wydatki gminnego budżetu obejmują także dotacje dla Zamościa i innych Gmin – refundację kosztów uczęszczania 135 dzieci do publicznych przedszkoli i oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych Miasta i innych Gmin. W 2020 roku była to kwota 996 842 zł, czyli na jedno dziecko 7384 zł. To już wyłącznie nasze gminne środki. Obecność tych dzieci w gminnych oddziałach przedszkolnych obniżyłoby zapewne podane powyżej uśrednione nasze zaangażowanie finansowe. Ważniejszym jest jednak to, że niewiele z tych dzieci powraca do oddziałów „0” placówek na terenie Gminy i później do oddziałów I-VIII gminnych szkół. Rozumiem przyczyny decyzji Rodziców, które w większości związane są z pogodzeniem pracy zawodowej i wychowaniem dzieci. Oferta placówek miasta Zamościa rozwiązuje pewne problemy z tym związane. Czy możemy temu przeciwdziałać? Centralne położenie Miasta wobec Gminy nie pozwala raczej zbyt mocno wierzyć w znaczące efekty podejmowanych działań. W takiej sytuacji nie wystarczy oferta oddziałów przedszkolnych dostępnych przez 10 godzin i głośna promocja gminnych szkół. Wspólnie z Dyrektorami Szkół ponownie przeanalizujemy sytuację i wdrożymy wnioski jakie zgłaszane były w trakcie marcowych wspólnych obrad dwóch Komisji Rady Gminy.

Gmina Zamość jest wyjątkową ze względu na liczbę Mieszkańców i pierścieniowe położenie wokół dużego Miasta. Być może nie znajdziemy drugiej w Polsce gminy wiejskiej mającej 12 szkół podstawowych ośmioklasowych i w każdej wychowanie przedszkolne. Takie wyjątkowe gminy, na realizację zadań z zakresu oświaty i wychowania przedszkolnego, powinny mieć specjalny system wsparcia finansowego z budżetu Państwa. Jestem realistą, więc nie wymagam czegoś niespotykanego. Oczekuję tylko tego, co było możliwe w latach 2009–2015, czyli około 20% udziału finansowego Gminy w realizacji zadań. To dałoby nam rocznie dodatkowo około
7 000 000 zł własnych środków na inwestycje – na budowę dróg i inne pilne potrzeby infrastrukturalne. Duża część tych pieniędzy powróciłaby z powrotem do budżetu Państwa poprzez podatki, np. 23% podatek VAT. Decyzje Rządu i Polityków wspierające gminne finanse potrzebne są jeszcze w tym roku. Bez nich gminy coraz bardziej będą ograniczać wydatki inwestycyjne, a to moim zdaniem nic dobrego nie tylko dla samorządowej idei w Polsce, ale również dla stanu finansów Państwa. Obecna sytuacja w gminnych finansach to także zagrożenie dla wykorzystania dotacji z unijnych programów lat 2021‑2027. Obradujące w dniu 16 marca dwie Komisje Rady Gminy zaleciły Wójtowi wystąpienie do Parlamentarzystów Lubelszczyzny z listem otwartym przedstawiającym to, o czym powyżej. Uczynię to za 2‑3 tygodnie. Pozostaję z wiarą, że tym razem Parlamentarzyści zareagują.

Tabele

23 marca 2021 roku
Ryszard Gliwiński
Wójt Gminy Zamość