Słowo do hasła konkursowego:
wypoczynkiem.
Ciekawostka:
Średniej wielkości wieś na południe od miasta Zamościa pomiędzy wsiami Mokre, Skokówka, Zwódne i Żdanówek. W dokumentach, zarówno dawniejszych, jak i współczesnych, często zwana Zdanowem. Pomimo niezbyt wielkich rozmiarów, w przeszłości Żdanów zawsze odgrywał poważną rolę jako ośrodek parafialny rzymsko-katolicki, prawosławny i unicki, oraz jako administracyjny, gospodarczy i sądowy ośrodek dóbr ziemskich, najpierw Niemierzów-Ostrowskich, później Ordynacji Zamoyskich. Już Stworzyński pisał o wsi: „Mieysce znaczne w dziejach familij j. w. Zamoyskich, gdzie były groby poprzedników j. m. Jana Zamoyskiego kanclerza i hetmana wielkiego koronnego…”.
Jej nazwa może w jakiś sposób wiązać się z staroruskim i zarazem staropolskim słowem ?żdanie?, oznaczającym czekanie, oczekiwanie lub wyglądanie, bądź ?zdany? czyli wydany, skazany.
Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1398 r., kiedy to pod dokumentem arcybiskupa halickiego Jakuba Strepy dla Dymitra z Goraja, z 16.I. tego roku, obok Mikołaja z Latyczyna i Zbyszka z Targowiska, podpisał się niejaki Janussius (vel Jakub) „de Zdanow”3. Imię dziedzica żdanowskiego, tu wymienione, wskazuje na jego pochodzenie nie ruskie, lecz raczej mazowieckie, zatem możliwym jest, iż władanie Żdanowa z okolicą uzyskał z nadania właśnie Dymitra z Goraja, pana powiatu szczebrzeskiego, bądź – co może mniej prawdopodobne – księcia bełskiego Ziemowita IV, który czasowo panował nad wschodnią częścią tego powiatu, w dorzeczu Łabuńki i Topornicy.
Wieś funkcjonowała wówczas na prawie niemieckim, a w 1423 r. miejscowym sołtysem był Marcin Raczek (Raczko)4.
W roku 1432 panem Żdanowa wymieniany był już Piotr5, zapewne syn Jakuba (Janusza), a w 1435 r. ? Jan (Johannus), być może jego brat6. Synowie Piotra – Jakub i Niemierza – w 1450 r. dokonali rozgraniczenia ojcowskich dóbr. Jakub otrzymał wówczas Żdanów z Ostrowem7, zaś Niemierza dostał Skokowice (Skokówkę)8. Rozgraniczenie to wskazywałoby, iż obie wsie początkowo stanowiły całość topograficzną i prawdopodobnie nowa wieś Skokówka została podówczas wydzielona z gruntów żdanowskich9. W osiem lat później Jakub ze Żdanowa zastawił bratu wyspę, czyli Ostrów, położoną przy Żdanowie, za kwotę 30 grzywien10.
Anna Ostrowska, wdowa po Jakubie, w 1473 r. pozwała swego pasierba Mikołaja ?Żdanowskiego?, aby zgodnie z wolą zmarłego wypłacił jej zabezpieczenie wniesionego posagu11. Następnych kilkanaście wpisów w księgach z lat 1474 ? 1513 świadczy o znacznych finansowych kłopotach Niemierzów-Ostrowskich, którzy często zmuszeni byli zastawiać część lub nawet całość swoich dóbr. Tak np. w 1479 r. Mikołaj ze Żdanowa, winny 8 grzywien Mikołajowi Sławkowskiemu z Bzitego, zobowiązał się, iż w razie niewypłacalności ?wwięzi? go w dochody karczmy żdanowskiej. W 1485 r. Piotr Ostrowski ze Żdanowa za 80 grzywien zastawił Janowi Zaporskiemu dwór (na Skokówce) z polem i łąką oraz połowę młyna i staw, które ten w 1493 r. na kilka lat przejął wobec nie zwrócenia pożyczonej sumy. W 1510 r. Jan Niemierza-Ostrowski zastawił cały Żdanów Janowi z Rzeplina za 80 grzywien. Długi, zaciągnięte wówczas, spłacali jeszcze Zamoyscy do 1533 r.12
W 1512 roku Jan Niemierza-Ostrowski, syn Piotra (i chyba wnuk Niemierzy), zastawił Żdanów Mikołajowi Zamoyskiemu, kanonikowi krakowskiemu i oficjałowi chełmskiemu, zarazem swemu szwagrowi13, za 180 zł węgierskich. „Roku 1513 do tey summy tenże Jan Niemirza pożyczył 126 złotych (…) Poczem roku 1517 Niemirza rzeczony Mikołajowi Zamoyskiemu referendarzowi koronnemu i Felixowi woyskiemu bełzskiemu braciom dobra Żdanów, Kalinowice i Skokowice czyli Skokówkę za 2.000 złotych wengierskich [!] czystego złota i dobrey wagi przedał…”14. Odtad wieś nieprzerwanie stanowiła własność rodu Zamoyskich aż do II połowy XIX w., choć w 1572 r., po przejęciu jej przez Jana Zamoyskiego, niewiele brakowało, by przeszła w obce ręce15.
Tuż przed rozpoczęciem wznoszenia Zamościa, Żdanów całkowicie poważnie brany był pod uwagę jako miejsce lokalizacji nowego miasta i twierdzy. O rezygnacji z tych planów zadecydowały względy topograficzno-militarne: tutejszy raczej płaski i suchy teren, trudny do obrony (wieś otwarta była z trzech stron). Mówi o tym list podstarościego zamechskiego Macieja Topornickiego do J. Zamoyskiego w Wilnie: „…W lot chce [Bernardo Morando] począć murować po Wielkiej Nocy za dwie niedziele [czyli 2 tygodnie po 19 kwietnia] i już ma materiału niemało oprócz cegły, której nie masz. Otóż Mnie Miłościwy Panie, wyjeżdżałem tam z panem wojskim [chełmskim Jakubem Snopkowskim] i z panem [Wacławem] Uhrowieckim na to miejsce, jako jest rozkazanie Waszej Wielmożności we Żdanowie; tedy się jem [= im] to tam nie zdało, jeno przed Skokówką, i miał tam pan Uhrowiecki i pan wojski o tem ku Waszej Wielmożności pisać. Trzeba, iżby Wasza Wielmożność rychło raczył o tem znać dać (…) Z Zamcha 2 Aprilis 1579. Waszej Wielmożności uniżony sługa M[aciej] Topornicki”16.
Wobec nowych planów budowy miasta na gruntach Skokówki i Kalinowic, rozpoczęto osuszanie terenów przy wsi oraz sypanie grobli wśród bagien i zalewów, umożliwiających lepszą komunikację z całą okolicą i transport materiału budowlanego. Świadczy o tym m.in. list J. Zamoyskiego do wspomnianego M. Topornickiego z Wilna 3.X.1579 r.: „…Daj mi znać, jeśliś już grobli dosypał pode Sdanowem [!]. Rachunek kosztu około niej wypisz mi. Także też możesz-li [czy] drugą na dole ku Płoskiemu na lato dokończywszy tej pierwej jąć się [sypać], na której mi siła zależy dla obroczenia tam gościńca, zaczemby miasteczko [tj. Zamość] rychlej osiadało. Wszystkich też tam wydatków około budowania poszlij mi inwentarz i tego wszystkiego, co przez ręce nasze idzie…”17.
W 1589 r. Żdanów został włączony do nowoutworzonej Ordynacji Zamojskiej, w której odgrywał odtąd znaczącą rolę administracyjną i gospodarczą. Wprawdzie wieś była stosunkowo niezbyt wielka, wedle rejestru poborowego z 1578 r. znajdowało się tu bowiem 10 łanów (ok.168 ha) gruntów uprawnych18, lecz istniało w niej kilka obiektow ważnych pod kątem gospodarczym. Mianowicie z roku 1586 mamy wzmiankę o tutejszym browarze19, z 1586 i 1595 r. o karczmie dającej dość znaczny dochód z arendy (dzierżawy)20, wzmiankę o młynie nad stawem, zbudowanym w 1585 r. i oddanym w arendę Hanusowi Bartelowi, mieszczaninowi zamojskiemu rodem z Gdańska21. Tutejszy staw rybny musiał być duży, skoro w 1586 r. J. Zamoyski pobrał 237 zł za spust ryb z niego22. W końcu, w latach 1585-91 zorganizowano tu folwark ordynacki (z dworkiem zarządcy), zatrudniający chłopów miejscowych oraz z Mokrego23.
W 1661 r. dzierżawcą miejscowego dworu i folwarku ordynackiego był Bazyli Rudomicz, profesor Akademii Zamojskiej, lekarz, burmistrz w Zamościu i autor słynnego łacińskojęzycznego diariusza, swoistej kroniki dziejów miasta z II poł. XVII stulecia. W tutejszym dworze zamieszkał na dłużej z powodu panującej w Zamościu zarazy24.
Ciekawostką obyczajową z tamtych czasów jest fakt, że 1 VII 1667 r. przed ordynackim sądem wójtowskim w Zamościu oskarżono nie wymienioną z nazwiska ?starą wieśnieczkę? ze Żdanowa o czary i ?kradzież Najświętszego Sakramentu?. Mimo zastosowania tortur, nie przyznała się ona do winy i przy braku dowodów wypuszczono ją wolno. Chłostą ukarano za to denuncjatorkę ? ?inną staruszkę z tej wsi?25.
Wojny i niepokoje XVII stulecia przyniosły wsi wielkie zniszczenia i (przejściowy) upadek znaczenia gospodarczego. Szczególnie dotkliwe straty nastąpiły podczas najazdu szwedzkiego i oblężenia twierdzy zamojskiej na przełomie lutego i marca 1656 r. Szwedzi wówczas zrównali z ziemią większość okolicznych wiosek26.Wedle rejestru poborowego z 1660 r. wieś, przedtem znacznie przecież rozwinięta gospodarczo, dawała zaledwie 2 zł 4 gr. poboru27 (najważniejszej z form podatku uchwalanego przez sejmy). Inwentarze osiemnastowieczne pokazują jednak, iż Żdanów stopniowo dźwigał się z tego upadku. Mianowicie inwentarz z 1715 r. wymienia istnienie tu folwarku ordynackiego28, budynków dworskich, sadu za dworem, oraz młyna o czterech kamieniach29. Natomiast inwentarz z 1775 r. wymieniał ponadto 2 karczmy, w tym jedną nową30. Najważniejszą inwestycją gospodarczą tego okresu był jednak ordynacki browar „w kwadrat murowany”, produkujacy piwo z jęczmienia. Jego budowę rozpoczeto w 1775 r., zaś ukończono dopiero w 1791 r.31 Zaliczał się on do największych w całej Ordynacji32.
Inwentarze z 1715 i 1757 r. stosunkowo dokładnie opisują dość podupadłe obiekty gospodarcze w Żdanowie: drewniany, stary dwór z gabinecikiem ?pod gontami, lecz w dachu dziury potrzebują reperacji; ten wszystek z tartego heblowanego drzewa, miejscami podwaliny napsowane, wkoło oblepiony gliną?, gumno [gospodarstwo folwarczne] z trzema stodołami, spichlerzem (drewniany lamus z piwnicą ziemną), dwoma kurnikami, chlewem, oborą ?w kwadrat budowaną? i dużą stajnią. Browar ?z drzewa ciesanego, częścią dranicami podbity i słomą na ostatek poszyty, lecz dziury w poszyciu?. Karczma z 2 izbami i komorą ?z drzewa ciesanego z sienią wjezdną, snopkami i trzciną poszyta?. Pierwszy młyn o 3 kamieniach w Żdanowie ?stary, budowany z drzewa w słupy, reperowany snopkami i trzciną? oraz drugi na Bezrączce ? ?na wierzchu stawu pod Topornicą, o 2 kamieniach?. Na gruntach folwarcznych (niwa pszenna Chlebany pod Pniówkiem, Smoligawka za Zwierzyńczykiem, Szczecisko za Wygonem, ?Zamczysko – Zagumienki nazwana za dworem? i ?okop nad stawem?) stosowano najbardziej tradycyjne uprawy. Obok pszenicy, żyta, owsa i jęczmienia, także proso, grykę (hreczkę), konopie, groch turecki, ćwikłę, kapustę i rzepę, bób, marchew i pasternak. Zaniechano natomiast rekultywacji ?krzaków i zarośli? pod Białowolą i Lipskiem33.
Inwentarze dóbr z II poł. XVIII stulecia wymieniają we wsi tylko 47 gospodarzy, w tym 14 ćwiertników, 27 półćwiertników i 6 chałupników. Stawiałoby to Żdanów w rzędzie wsi ówcześnie średnich. Miejscowi chłopi zobowiazani byli do odrabiania 3 dni w tygodniu z ćwierćłanka34.
Austriacki podatkowy inwentarz gruntowy (kataster) z 1789 r. wymieniał wszystkich gospodarzy żdanowskich, od najbogatszego po najbiedniejszego. Byli to: wójt Adam Czopik, Antoni i Paweł Golen (Golenczak), Jędrzej Sirak, Łukasz Chatała, Kazimierz Dziuba, Wojtek i Maciej Czopik, Paweł Tkacz, Marcin Rycko (Rycek), Stach Głowacki, Wojtek Kłonica, Sobek Zychiewicz, Wojtek Pęk, Sobek Duras (Durasiuk), Jacek Marczuk, Jan Czyż, Stach Klus, Maciej Wysocki, Jędrzej Sześniak, Kubowa Głowacka, Antoni Zochniak, Michcio Stadnik, Jędrzej Kucharski, Jan Czopik, Jędrzej Mazur, Kazimierz Klus, Maciej Nowosad, Maciej Głowacki, Wojtek Kruszyński, Mateusz Podgórski, Maciej i Bartek Tatoć, Bartek Mazur, Stefan Hajduk, Antoni Kruszyński, Agnieszka Ruszowa, Maciej Bondyra, Mikołaj Korchiewicz, Paweł Zieliński, Kazimierz Duras, Michał Fujara, Kazimierz Kucharski, Tomasz Krzyształowski, Józef Głowacki, Kazimierz Tatoć i Iwan Mróz35.
Będąc częścią składową Ordynacji, Żdanów spełniał rolę ośrodka rozległego klucza dóbr ziemskich. W 1783 r. klucz żdanowski obejmował wsie: Białobrzegi, „Kossoputy”, Mokre, Płoskie, Wieprzec, Wolę Wieprzecką, Wysokie i Żdanów. Zaś w 1800 r. wsie: Białobrzegi, Bortatycze, Mokre, Płoskie, Wysokie, Zarudzie i Żdanów36.
Pewne zniszczenia wsi przyniosły walki podczas odwrotu Napoleona spod Moskwy w początkach 1813 r. W trakcie obrony twierdzy zamojskiej przed Rosjanami, w dniu 22 lutego, podchodzące pod twierdzę oddziały carskie zaatakowały pierwszą linię polskiej obrony, w tym i Żdanów37. Miejscowość była broniona przez 100-120 piechurów, 12 kawalerzystów, wzmocnionych przez 2 działa, stanowiących obsadę posterunku obserwacyjnego. Ostatecznie wieś Rosjanie zdobyli podczas trwania drugiej fazy bitwy o Zamość, w nocy z 18 na 19 marca tegoż roku. Od tego czasu stanowiła podstawę wyjściową dla ataków na polską twierdzę38.
Zniszczenia wsi podczas tych walk, a także podczas kolejnego oblężenia twierdzy zamojskiej w powstaniu listopadowym w 1831 r., spowodowały decyzję o przeniesieniu miejscowości nieco bliżej rzeczki Topornicy i wsi Mokre (dotychczas zabudowania położone były najprawdopodobniej w połowie drogi od szosy do dzisiejszego ?pierwszego? gościńca do Lipska). Rozpoczęto także reorganizację wsi, którą podzielono wówczas na dwie części: Żdanów i Żdanówek. Ten podział jednak nie utrzymał się i do końca XIX stulecia te części stanowiły całość.
Przed rokiem 1837 z inicjatywy Ordynacji powstała w Żdanowie kolonia żydowska, założona na gruntach folwarcznych przez Józefa i Herszka (Hirsza) Natanów, dzierżawców dóbr ordynackich, oraz Salomona Ettingera (1802-56), później pisarza i autora bajek. Mimo finansowego poparcia jednak nie utrzymała się, gdyż osadzeni na lichej ziemi i nie nawykli do uprawy roli koloniści w większości porzucili grunty, zwłaszcza na skutek nieurodzaju w 1860 roku39. Ordynacja zamierzała przesiedlić tych Żydów ordynackich do Kalinowic, a organizatorem tego przedsięwzięcia został kolonista żdanowski – Herszko Nejmanowicz40.
Jednocześnie zarząd ordynacki planował osadzić we wsi 6 rodzin kolonistów niemieckich, nadając im spore areały pozostałych gruntów folwarcznych. Projekt ten musiał jednak rychło upaść, gdyż gospodarstwa kolonistów odnotowuje wprawdzie plan Żdanowa z 1837 r., lecz nie ma już o tym mowy w relacjach i planach z 1857, 1864 i 1880 r.41
W tym czasie we wsi funkcjonował nowy murowany browar ordynacki, który dzierżawił ?urodzony Stypiński?. Browar miał być znacznych rozmiarów, choć znacznie ustępował browarowi w Zwierzyńcu. Produkował wówczas 101.250 garnców piwa o wartości 30.521 zł i 6 groszy oraz Wytwarzał 1.289 garnców drożdży42.
Po przeprowadzeniu carskiej reformy uwłaszczeniowej w 1864 r. doszło do sporu włościan żdanowskich z folwarkiem ordynackim. Spór dotyczył ziem wspólnie użytkowanych (serwituty)43.
W 1876 r. przeprowadzono w Królestwie Polskim generalną reformę sądową, która doprowadziła do utworzenia ?sądu gminnego okręgu I w Żdanowie?44.
U progu odzyskania przez Polskę niepodległości miał miejsce w Żdanowie strajk robotników rolnych, którego przebieg był ?łagodny, 6 morgów buraków nie wykopanych, z 6 morgów wykopanych, zamarznięte. Ziemniaki okryte po pierwszym mrozie. Wypłacono [robotnikom] po 500 koron?45.
Dzierżawcami folwarku Żdanów ? Główny (obecnie teren szkoły i kościoła z cmentarzem) w latach 1902-14 byli Raczyńscy, a w 1930 ? Żyd Icek (Ignacy) Margulies (zm. 1935), bogaty kupiec z Zamościa. Folwark ten miał 324 ha powierzchni. Natomiast ordynacki folwark Żdanów Klucz (przy drodze Mokre-Zwódne), o powierzchni 105 ha, od 1903 dzierżawili Gołębiowscy, a w 1921 i 1930 r. jako dzierżawczynię wymieniano Janinę Gołębiowską (do niej także folwark w Topornicy). Ponadto w latach 1920-39 istniał folwark Żdanów Kolonia (w kierunku Białowoli), filialny wobec Żdanowa Głównego46.
Dnia 27.X.1927 r. w Żdanowie dokonano uroczystego poświęcenia kamienia węgielnego pod nowy budynek szkolny. Szkoła ta miała być 7-klasowa i była jedyną nowozbudowaną w tym okresie na całym obszarze dzisiejszej gminy Zamość47.
Podczas kampanii 1939 r. Żdanów został zajęty przez Niemców w dniu 14 września, wraz z Zamościem. Rozpoczęła się noc okupacji.
Dnia 18.XII.1942 r. wieś została całkowicie wysiedlona przez hitlerowców, a ludność wywieziona w większości do obozu przejściowego w Zamościu lub uciekła do lasu48. Okupanci sprowadzili do Żdanowa niemieckich osiedleńców z Besarabii i Jugosławii, tzw. ?czarnych?49. Łącznie ze Żdanówkiem utworzono tu nową jednostkę organizacyjną, w której znajdowałoby się 37 nowych zagród i administracyjnie włączono ją do ?wsi głównej? Zamość50.
Dawna szkoła polska została zamieniona na Deutsche Volksschule i miały do niej uczęszczać dzieci kolonistów niemieckich. Została zniszczona w 1944 r., tuż przed wycofaniem się Niemców. Od 1944 r. naukę dzieci przeniesiono do budynku dawnej rządcówki ordynackiej.
Już po wojnie, dnia 28.VI.1945 r., sześcioosobowy oddział antykomunistycznej konspiracji poakowskiej zlikwidował w Żdanowie agentów, podejrzanych o współpracę z UB51.
Obraz wsi po okupacji zaczął się stopniowo zmieniać. Sukcesywnie ubywało drewnianej zabudowy, powstawały nowe odcinki utwardzonych dróg, założono telefony, sieć gazową, a w 2004 r. zakończono prace przy sporym odcinku sieci kanalizacyjnej.
Wśród prac inwestycyjnych zwraca uwagę również budowa nowej szkoły i nowoczesnej sali gimnastycznej. W budynku znalazła swoją siedzibę Szkoła Podstawowa im. J. Piłsudskiego oraz Gimnazjum im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego ? Prymasa Tysiąclecia. W 2003 r. oddano do użytku salę gimnastyczną, pierwszą pełnowymiarową i najbardziej nowoczesną na terenie gminy.
https://zdanow.pl/zdanow/Historia Parafii
Dane administracyjne
Liczba mieszkańców: 2200
Liczba katolików: 2100
Do parafii należą
Do parafii należą miejscowości: Skokówka, Zwódne, Żdanów, Żdanówek
Rys historyczny
Pierwsza wzmianka o Żdanowie pochodzi z r. 1398. W przeszłości ważny ośrodek administracyjny i gospodarczy dóbr ziemskich Niemierzów – Ostrowskich, później Zamoyskich.
Pierwsza wzmianka o drewnianym kościele parafialnym, pw. Św. Stanisława bm. i cmentarzu, z r. 1424. Parafia łacińska w Żdanowie zanikła w poł. w. XVI. 25 V 1994 r., po ponad trzywiekowej przerwie, bp Jan Śrutwa ponownie erygował parafię pw. Św. Stanisława bm. w Żdanowie. Teren obecnej parafii został wydzielony z ówczesnej parafii św. Mikołaja w Zamościu.
Pierwszy, drewniany, kościół parafialny z r. 1424, przed r. 1560 zamieniony na zbór kalwiński, po r. 1572 ponownie jako rzymskokatolicki. Zrujnowany. Spalony podczas oblężenia Zamościa przez wojska szwedzkie na przełomie lutego i marca 1656 r.
Prace nad budową obecnego kościoła rozpoczęły się na pocz. lat 80 -tych XX w. wg projektu archidiec. Jana Rodzika i Andrzeja Cygnarowskiego. Plac pod budowę poświęcono 31 X 1982 r., budowę rozpoczęto 24 VIII 1983r., kamień węgielny, 6 V 1984 r., wmurował bp Bolesław Pylak, kościół poświęcony, 16 X 1989 r., przez bpa Jana Śrutwę.
Murowany, jednonawowy, zbudowany na planie prostokąta z węższym prezbiterium. Od strony wschodniej zakrystia, połączona z kancelarią i częścią mieszkalną. Prezbiterium zwrócone w kierunku południowym. W ołtarzu głównym obraz MB Nieustającej Pomocy. Dach dwuspadowy, kryty blachą. Okna nawy prostokątne zwieńczone łukiem. Dzwonnica znajduje się przy kruchcie. Kościół nie posiada zabytków sztuki.
zdanow.pl/parafia
Jej nazwa może w jakiś sposób wiązać się z staroruskim i zarazem staropolskim słowem ?żdanie?, oznaczającym czekanie, oczekiwanie lub wyglądanie, bądź ?zdany? czyli wydany, skazany.
Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1398 r., kiedy to pod dokumentem arcybiskupa halickiego Jakuba Strepy dla Dymitra z Goraja, z 16.I. tego roku, obok Mikołaja z Latyczyna i Zbyszka z Targowiska, podpisał się niejaki Janussius (vel Jakub) „de Zdanow”3. Imię dziedzica żdanowskiego, tu wymienione, wskazuje na jego pochodzenie nie ruskie, lecz raczej mazowieckie, zatem możliwym jest, iż władanie Żdanowa z okolicą uzyskał z nadania właśnie Dymitra z Goraja, pana powiatu szczebrzeskiego, bądź – co może mniej prawdopodobne – księcia bełskiego Ziemowita IV, który czasowo panował nad wschodnią częścią tego powiatu, w dorzeczu Łabuńki i Topornicy.
Wieś funkcjonowała wówczas na prawie niemieckim, a w 1423 r. miejscowym sołtysem był Marcin Raczek (Raczko)4.
W roku 1432 panem Żdanowa wymieniany był już Piotr5, zapewne syn Jakuba (Janusza), a w 1435 r. ? Jan (Johannus), być może jego brat6. Synowie Piotra – Jakub i Niemierza – w 1450 r. dokonali rozgraniczenia ojcowskich dóbr. Jakub otrzymał wówczas Żdanów z Ostrowem7, zaś Niemierza dostał Skokowice (Skokówkę)8. Rozgraniczenie to wskazywałoby, iż obie wsie początkowo stanowiły całość topograficzną i prawdopodobnie nowa wieś Skokówka została podówczas wydzielona z gruntów żdanowskich9. W osiem lat później Jakub ze Żdanowa zastawił bratu wyspę, czyli Ostrów, położoną przy Żdanowie, za kwotę 30 grzywien10.
Anna Ostrowska, wdowa po Jakubie, w 1473 r. pozwała swego pasierba Mikołaja ?Żdanowskiego?, aby zgodnie z wolą zmarłego wypłacił jej zabezpieczenie wniesionego posagu11. Następnych kilkanaście wpisów w księgach z lat 1474 ? 1513 świadczy o znacznych finansowych kłopotach Niemierzów-Ostrowskich, którzy często zmuszeni byli zastawiać część lub nawet całość swoich dóbr. Tak np. w 1479 r. Mikołaj ze Żdanowa, winny 8 grzywien Mikołajowi Sławkowskiemu z Bzitego, zobowiązał się, iż w razie niewypłacalności ?wwięzi? go w dochody karczmy żdanowskiej. W 1485 r. Piotr Ostrowski ze Żdanowa za 80 grzywien zastawił Janowi Zaporskiemu dwór (na Skokówce) z polem i łąką oraz połowę młyna i staw, które ten w 1493 r. na kilka lat przejął wobec nie zwrócenia pożyczonej sumy. W 1510 r. Jan Niemierza-Ostrowski zastawił cały Żdanów Janowi z Rzeplina za 80 grzywien. Długi, zaciągnięte wówczas, spłacali jeszcze Zamoyscy do 1533 r.12
W 1512 roku Jan Niemierza-Ostrowski, syn Piotra (i chyba wnuk Niemierzy), zastawił Żdanów Mikołajowi Zamoyskiemu, kanonikowi krakowskiemu i oficjałowi chełmskiemu, zarazem swemu szwagrowi13, za 180 zł węgierskich. „Roku 1513 do tey summy tenże Jan Niemirza pożyczył 126 złotych (…) Poczem roku 1517 Niemirza rzeczony Mikołajowi Zamoyskiemu referendarzowi koronnemu i Felixowi woyskiemu bełzskiemu braciom dobra Żdanów, Kalinowice i Skokowice czyli Skokówkę za 2.000 złotych wengierskich [!] czystego złota i dobrey wagi przedał…”14. Odtad wieś nieprzerwanie stanowiła własność rodu Zamoyskich aż do II połowy XIX w., choć w 1572 r., po przejęciu jej przez Jana Zamoyskiego, niewiele brakowało, by przeszła w obce ręce15.
Tuż przed rozpoczęciem wznoszenia Zamościa, Żdanów całkowicie poważnie brany był pod uwagę jako miejsce lokalizacji nowego miasta i twierdzy. O rezygnacji z tych planów zadecydowały względy topograficzno-militarne: tutejszy raczej płaski i suchy teren, trudny do obrony (wieś otwarta była z trzech stron). Mówi o tym list podstarościego zamechskiego Macieja Topornickiego do J. Zamoyskiego w Wilnie: „…W lot chce [Bernardo Morando] począć murować po Wielkiej Nocy za dwie niedziele [czyli 2 tygodnie po 19 kwietnia] i już ma materiału niemało oprócz cegły, której nie masz. Otóż Mnie Miłościwy Panie, wyjeżdżałem tam z panem wojskim [chełmskim Jakubem Snopkowskim] i z panem [Wacławem] Uhrowieckim na to miejsce, jako jest rozkazanie Waszej Wielmożności we Żdanowie; tedy się jem [= im] to tam nie zdało, jeno przed Skokówką, i miał tam pan Uhrowiecki i pan wojski o tem ku Waszej Wielmożności pisać. Trzeba, iżby Wasza Wielmożność rychło raczył o tem znać dać (…) Z Zamcha 2 Aprilis 1579. Waszej Wielmożności uniżony sługa M[aciej] Topornicki”16.
Wobec nowych planów budowy miasta na gruntach Skokówki i Kalinowic, rozpoczęto osuszanie terenów przy wsi oraz sypanie grobli wśród bagien i zalewów, umożliwiających lepszą komunikację z całą okolicą i transport materiału budowlanego. Świadczy o tym m.in. list J. Zamoyskiego do wspomnianego M. Topornickiego z Wilna 3.X.1579 r.: „…Daj mi znać, jeśliś już grobli dosypał pode Sdanowem [!]. Rachunek kosztu około niej wypisz mi. Także też możesz-li [czy] drugą na dole ku Płoskiemu na lato dokończywszy tej pierwej jąć się [sypać], na której mi siła zależy dla obroczenia tam gościńca, zaczemby miasteczko [tj. Zamość] rychlej osiadało. Wszystkich też tam wydatków około budowania poszlij mi inwentarz i tego wszystkiego, co przez ręce nasze idzie…”17.
W 1589 r. Żdanów został włączony do nowoutworzonej Ordynacji Zamojskiej, w której odgrywał odtąd znaczącą rolę administracyjną i gospodarczą. Wprawdzie wieś była stosunkowo niezbyt wielka, wedle rejestru poborowego z 1578 r. znajdowało się tu bowiem 10 łanów (ok.168 ha) gruntów uprawnych18, lecz istniało w niej kilka obiektow ważnych pod kątem gospodarczym. Mianowicie z roku 1586 mamy wzmiankę o tutejszym browarze19, z 1586 i 1595 r. o karczmie dającej dość znaczny dochód z arendy (dzierżawy)20, wzmiankę o młynie nad stawem, zbudowanym w 1585 r. i oddanym w arendę Hanusowi Bartelowi, mieszczaninowi zamojskiemu rodem z Gdańska21. Tutejszy staw rybny musiał być duży, skoro w 1586 r. J. Zamoyski pobrał 237 zł za spust ryb z niego22. W końcu, w latach 1585-91 zorganizowano tu folwark ordynacki (z dworkiem zarządcy), zatrudniający chłopów miejscowych oraz z Mokrego23.
W 1661 r. dzierżawcą miejscowego dworu i folwarku ordynackiego był Bazyli Rudomicz, profesor Akademii Zamojskiej, lekarz, burmistrz w Zamościu i autor słynnego łacińskojęzycznego diariusza, swoistej kroniki dziejów miasta z II poł. XVII stulecia. W tutejszym dworze zamieszkał na dłużej z powodu panującej w Zamościu zarazy24.
Ciekawostką obyczajową z tamtych czasów jest fakt, że 1 VII 1667 r. przed ordynackim sądem wójtowskim w Zamościu oskarżono nie wymienioną z nazwiska ?starą wieśnieczkę? ze Żdanowa o czary i ?kradzież Najświętszego Sakramentu?. Mimo zastosowania tortur, nie przyznała się ona do winy i przy braku dowodów wypuszczono ją wolno. Chłostą ukarano za to denuncjatorkę ? ?inną staruszkę z tej wsi?25.
Wojny i niepokoje XVII stulecia przyniosły wsi wielkie zniszczenia i (przejściowy) upadek znaczenia gospodarczego. Szczególnie dotkliwe straty nastąpiły podczas najazdu szwedzkiego i oblężenia twierdzy zamojskiej na przełomie lutego i marca 1656 r. Szwedzi wówczas zrównali z ziemią większość okolicznych wiosek26.Wedle rejestru poborowego z 1660 r. wieś, przedtem znacznie przecież rozwinięta gospodarczo, dawała zaledwie 2 zł 4 gr. poboru27 (najważniejszej z form podatku uchwalanego przez sejmy). Inwentarze osiemnastowieczne pokazują jednak, iż Żdanów stopniowo dźwigał się z tego upadku. Mianowicie inwentarz z 1715 r. wymienia istnienie tu folwarku ordynackiego28, budynków dworskich, sadu za dworem, oraz młyna o czterech kamieniach29. Natomiast inwentarz z 1775 r. wymieniał ponadto 2 karczmy, w tym jedną nową30. Najważniejszą inwestycją gospodarczą tego okresu był jednak ordynacki browar „w kwadrat murowany”, produkujacy piwo z jęczmienia. Jego budowę rozpoczeto w 1775 r., zaś ukończono dopiero w 1791 r.31 Zaliczał się on do największych w całej Ordynacji32.
Inwentarze z 1715 i 1757 r. stosunkowo dokładnie opisują dość podupadłe obiekty gospodarcze w Żdanowie: drewniany, stary dwór z gabinecikiem ?pod gontami, lecz w dachu dziury potrzebują reperacji; ten wszystek z tartego heblowanego drzewa, miejscami podwaliny napsowane, wkoło oblepiony gliną?, gumno [gospodarstwo folwarczne] z trzema stodołami, spichlerzem (drewniany lamus z piwnicą ziemną), dwoma kurnikami, chlewem, oborą ?w kwadrat budowaną? i dużą stajnią. Browar ?z drzewa ciesanego, częścią dranicami podbity i słomą na ostatek poszyty, lecz dziury w poszyciu?. Karczma z 2 izbami i komorą ?z drzewa ciesanego z sienią wjezdną, snopkami i trzciną poszyta?. Pierwszy młyn o 3 kamieniach w Żdanowie ?stary, budowany z drzewa w słupy, reperowany snopkami i trzciną? oraz drugi na Bezrączce ? ?na wierzchu stawu pod Topornicą, o 2 kamieniach?. Na gruntach folwarcznych (niwa pszenna Chlebany pod Pniówkiem, Smoligawka za Zwierzyńczykiem, Szczecisko za Wygonem, ?Zamczysko – Zagumienki nazwana za dworem? i ?okop nad stawem?) stosowano najbardziej tradycyjne uprawy. Obok pszenicy, żyta, owsa i jęczmienia, także proso, grykę (hreczkę), konopie, groch turecki, ćwikłę, kapustę i rzepę, bób, marchew i pasternak. Zaniechano natomiast rekultywacji ?krzaków i zarośli? pod Białowolą i Lipskiem33.
Inwentarze dóbr z II poł. XVIII stulecia wymieniają we wsi tylko 47 gospodarzy, w tym 14 ćwiertników, 27 półćwiertników i 6 chałupników. Stawiałoby to Żdanów w rzędzie wsi ówcześnie średnich. Miejscowi chłopi zobowiazani byli do odrabiania 3 dni w tygodniu z ćwierćłanka34.
Austriacki podatkowy inwentarz gruntowy (kataster) z 1789 r. wymieniał wszystkich gospodarzy żdanowskich, od najbogatszego po najbiedniejszego. Byli to: wójt Adam Czopik, Antoni i Paweł Golen (Golenczak), Jędrzej Sirak, Łukasz Chatała, Kazimierz Dziuba, Wojtek i Maciej Czopik, Paweł Tkacz, Marcin Rycko (Rycek), Stach Głowacki, Wojtek Kłonica, Sobek Zychiewicz, Wojtek Pęk, Sobek Duras (Durasiuk), Jacek Marczuk, Jan Czyż, Stach Klus, Maciej Wysocki, Jędrzej Sześniak, Kubowa Głowacka, Antoni Zochniak, Michcio Stadnik, Jędrzej Kucharski, Jan Czopik, Jędrzej Mazur, Kazimierz Klus, Maciej Nowosad, Maciej Głowacki, Wojtek Kruszyński, Mateusz Podgórski, Maciej i Bartek Tatoć, Bartek Mazur, Stefan Hajduk, Antoni Kruszyński, Agnieszka Ruszowa, Maciej Bondyra, Mikołaj Korchiewicz, Paweł Zieliński, Kazimierz Duras, Michał Fujara, Kazimierz Kucharski, Tomasz Krzyształowski, Józef Głowacki, Kazimierz Tatoć i Iwan Mróz35.
Będąc częścią składową Ordynacji, Żdanów spełniał rolę ośrodka rozległego klucza dóbr ziemskich. W 1783 r. klucz żdanowski obejmował wsie: Białobrzegi, „Kossoputy”, Mokre, Płoskie, Wieprzec, Wolę Wieprzecką, Wysokie i Żdanów. Zaś w 1800 r. wsie: Białobrzegi, Bortatycze, Mokre, Płoskie, Wysokie, Zarudzie i Żdanów36.
Pewne zniszczenia wsi przyniosły walki podczas odwrotu Napoleona spod Moskwy w początkach 1813 r. W trakcie obrony twierdzy zamojskiej przed Rosjanami, w dniu 22 lutego, podchodzące pod twierdzę oddziały carskie zaatakowały pierwszą linię polskiej obrony, w tym i Żdanów37. Miejscowość była broniona przez 100-120 piechurów, 12 kawalerzystów, wzmocnionych przez 2 działa, stanowiących obsadę posterunku obserwacyjnego. Ostatecznie wieś Rosjanie zdobyli podczas trwania drugiej fazy bitwy o Zamość, w nocy z 18 na 19 marca tegoż roku. Od tego czasu stanowiła podstawę wyjściową dla ataków na polską twierdzę38.
Zniszczenia wsi podczas tych walk, a także podczas kolejnego oblężenia twierdzy zamojskiej w powstaniu listopadowym w 1831 r., spowodowały decyzję o przeniesieniu miejscowości nieco bliżej rzeczki Topornicy i wsi Mokre (dotychczas zabudowania położone były najprawdopodobniej w połowie drogi od szosy do dzisiejszego ?pierwszego? gościńca do Lipska). Rozpoczęto także reorganizację wsi, którą podzielono wówczas na dwie części: Żdanów i Żdanówek. Ten podział jednak nie utrzymał się i do końca XIX stulecia te części stanowiły całość.
Przed rokiem 1837 z inicjatywy Ordynacji powstała w Żdanowie kolonia żydowska, założona na gruntach folwarcznych przez Józefa i Herszka (Hirsza) Natanów, dzierżawców dóbr ordynackich, oraz Salomona Ettingera (1802-56), później pisarza i autora bajek. Mimo finansowego poparcia jednak nie utrzymała się, gdyż osadzeni na lichej ziemi i nie nawykli do uprawy roli koloniści w większości porzucili grunty, zwłaszcza na skutek nieurodzaju w 1860 roku39. Ordynacja zamierzała przesiedlić tych Żydów ordynackich do Kalinowic, a organizatorem tego przedsięwzięcia został kolonista żdanowski – Herszko Nejmanowicz40.
Jednocześnie zarząd ordynacki planował osadzić we wsi 6 rodzin kolonistów niemieckich, nadając im spore areały pozostałych gruntów folwarcznych. Projekt ten musiał jednak rychło upaść, gdyż gospodarstwa kolonistów odnotowuje wprawdzie plan Żdanowa z 1837 r., lecz nie ma już o tym mowy w relacjach i planach z 1857, 1864 i 1880 r.41
W tym czasie we wsi funkcjonował nowy murowany browar ordynacki, który dzierżawił ?urodzony Stypiński?. Browar miał być znacznych rozmiarów, choć znacznie ustępował browarowi w Zwierzyńcu. Produkował wówczas 101.250 garnców piwa o wartości 30.521 zł i 6 groszy oraz Wytwarzał 1.289 garnców drożdży42.
Po przeprowadzeniu carskiej reformy uwłaszczeniowej w 1864 r. doszło do sporu włościan żdanowskich z folwarkiem ordynackim. Spór dotyczył ziem wspólnie użytkowanych (serwituty)43.
W 1876 r. przeprowadzono w Królestwie Polskim generalną reformę sądową, która doprowadziła do utworzenia ?sądu gminnego okręgu I w Żdanowie?44.
U progu odzyskania przez Polskę niepodległości miał miejsce w Żdanowie strajk robotników rolnych, którego przebieg był ?łagodny, 6 morgów buraków nie wykopanych, z 6 morgów wykopanych, zamarznięte. Ziemniaki okryte po pierwszym mrozie. Wypłacono [robotnikom] po 500 koron?45.
Dzierżawcami folwarku Żdanów ? Główny (obecnie teren szkoły i kościoła z cmentarzem) w latach 1902-14 byli Raczyńscy, a w 1930 ? Żyd Icek (Ignacy) Margulies (zm. 1935), bogaty kupiec z Zamościa. Folwark ten miał 324 ha powierzchni. Natomiast ordynacki folwark Żdanów Klucz (przy drodze Mokre-Zwódne), o powierzchni 105 ha, od 1903 dzierżawili Gołębiowscy, a w 1921 i 1930 r. jako dzierżawczynię wymieniano Janinę Gołębiowską (do niej także folwark w Topornicy). Ponadto w latach 1920-39 istniał folwark Żdanów Kolonia (w kierunku Białowoli), filialny wobec Żdanowa Głównego46.
Dnia 27.X.1927 r. w Żdanowie dokonano uroczystego poświęcenia kamienia węgielnego pod nowy budynek szkolny. Szkoła ta miała być 7-klasowa i była jedyną nowozbudowaną w tym okresie na całym obszarze dzisiejszej gminy Zamość47.
Podczas kampanii 1939 r. Żdanów został zajęty przez Niemców w dniu 14 września, wraz z Zamościem. Rozpoczęła się noc okupacji.
Dnia 18.XII.1942 r. wieś została całkowicie wysiedlona przez hitlerowców, a ludność wywieziona w większości do obozu przejściowego w Zamościu lub uciekła do lasu48. Okupanci sprowadzili do Żdanowa niemieckich osiedleńców z Besarabii i Jugosławii, tzw. ?czarnych?49. Łącznie ze Żdanówkiem utworzono tu nową jednostkę organizacyjną, w której znajdowałoby się 37 nowych zagród i administracyjnie włączono ją do ?wsi głównej? Zamość50.
Dawna szkoła polska została zamieniona na Deutsche Volksschule i miały do niej uczęszczać dzieci kolonistów niemieckich. Została zniszczona w 1944 r., tuż przed wycofaniem się Niemców. Od 1944 r. naukę dzieci przeniesiono do budynku dawnej rządcówki ordynackiej.
Już po wojnie, dnia 28.VI.1945 r., sześcioosobowy oddział antykomunistycznej konspiracji poakowskiej zlikwidował w Żdanowie agentów, podejrzanych o współpracę z UB51.
Obraz wsi po okupacji zaczął się stopniowo zmieniać. Sukcesywnie ubywało drewnianej zabudowy, powstawały nowe odcinki utwardzonych dróg, założono telefony, sieć gazową, a w 2004 r. zakończono prace przy sporym odcinku sieci kanalizacyjnej.
Wśród prac inwestycyjnych zwraca uwagę również budowa nowej szkoły i nowoczesnej sali gimnastycznej. W budynku znalazła swoją siedzibę Szkoła Podstawowa im. J. Piłsudskiego oraz Gimnazjum im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego ? Prymasa Tysiąclecia. W 2003 r. oddano do użytku salę gimnastyczną, pierwszą pełnowymiarową i najbardziej nowoczesną na terenie gminy.
https://zdanow.pl/zdanow/Historia Parafii
Dane administracyjne
Liczba mieszkańców: 2200
Liczba katolików: 2100
Do parafii należą
Do parafii należą miejscowości: Skokówka, Zwódne, Żdanów, Żdanówek
Rys historyczny
Pierwsza wzmianka o Żdanowie pochodzi z r. 1398. W przeszłości ważny ośrodek administracyjny i gospodarczy dóbr ziemskich Niemierzów – Ostrowskich, później Zamoyskich.
Pierwsza wzmianka o drewnianym kościele parafialnym, pw. Św. Stanisława bm. i cmentarzu, z r. 1424. Parafia łacińska w Żdanowie zanikła w poł. w. XVI. 25 V 1994 r., po ponad trzywiekowej przerwie, bp Jan Śrutwa ponownie erygował parafię pw. Św. Stanisława bm. w Żdanowie. Teren obecnej parafii został wydzielony z ówczesnej parafii św. Mikołaja w Zamościu.
Pierwszy, drewniany, kościół parafialny z r. 1424, przed r. 1560 zamieniony na zbór kalwiński, po r. 1572 ponownie jako rzymskokatolicki. Zrujnowany. Spalony podczas oblężenia Zamościa przez wojska szwedzkie na przełomie lutego i marca 1656 r.
Prace nad budową obecnego kościoła rozpoczęły się na pocz. lat 80 -tych XX w. wg projektu archidiec. Jana Rodzika i Andrzeja Cygnarowskiego. Plac pod budowę poświęcono 31 X 1982 r., budowę rozpoczęto 24 VIII 1983r., kamień węgielny, 6 V 1984 r., wmurował bp Bolesław Pylak, kościół poświęcony, 16 X 1989 r., przez bpa Jana Śrutwę.
Murowany, jednonawowy, zbudowany na planie prostokąta z węższym prezbiterium. Od strony wschodniej zakrystia, połączona z kancelarią i częścią mieszkalną. Prezbiterium zwrócone w kierunku południowym. W ołtarzu głównym obraz MB Nieustającej Pomocy. Dach dwuspadowy, kryty blachą. Okna nawy prostokątne zwieńczone łukiem. Dzwonnica znajduje się przy kruchcie. Kościół nie posiada zabytków sztuki.
zdanow.pl/parafia