W 1990 roku powstały w Polsce samorządowe Gminy. Otrzymały one osobowość prawną, zadania własne do realizacji, oraz prawo do decydowania w sprawach lokalnych. Ochronę praw samorządowych Gmin wpisano w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku.

Współczesne Gminy jako jednostki administracyjne powstały znacznie wcześniej. Ich byt rozpoczął się w epoce Edwarda Gierka, od 1 stycznia 1973 roku. Uchwała Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 5 grudnia 1972 roku w sprawie utworzenia gmin w województwie lubelskim wciąż obowiązuje. Od tamtych czasów administracja przeżyła dwie duże reformy. W 1975 roku zlikwidowano powiaty i powstało 49 małych województw, w tym Zamojskie. Jak już wspominałem, w 1990 roku istniejące Gminy stały się samorządowymi prawnymi podmiotami. W 1999 roku zlikwidowano małe województwa (w tym Zamojskie), a w ich miejsce utworzono samorządowe powiaty, oraz 16 województw z podwójną administracją — rządową i samorządową.

Wspomniana powyżej uchwała Wojewódzkiej Rady Narodowej w obecnym powiecie zamojskim powołała do życia gminy: Mokre, Zawada, Wysokie, Sitno, Łabunie, Adamów, Krasnobród, Zwierzyniec, Szczebrzeszyn, Radecznica, Sułów, Nielisz, Stary Zamość, Skierbieszów, Grabowiec, Miączyn, Komarów Osada.

Mocą uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 05 grudnia 1972 roku, nr XXI/92/72  powstały między innymi:

  • Gmina Mokre z siedzibą gminnej rady narodowej w Mokrem i sołectwami: Białowola, Hubale, Lipsko, Lipsko-Kosobudy, Lipsko-Polesie, Mokre, Płoskie, Wieprzec, Wierzchowiny, Wólka Wieprzecka,( z obecnym sołectwem Skaraszów) Wychody, Zalesie, Zarzecze, Zwódne (z obecnym sołectwem Skokówka), Żdanów, Żdanówek
  • Gmina Wysokie z siedzibą gminnej radny narodowej w Wysokiem. Z naszych sołectw do gminy tej należały wówczas: Białobrzegi, Borowina Sitaniecka, Bortatycze, Bortatycze-Kolonia, Chyża, Łapiguz, Sitaniec, Sitaniec-Kolonia, Sitaniec Wolica, Wysokie.
  • Gmina Zawada z siedzibą gminnej rady narodowej w Zawadzie. Do gminy tej należały wówczas między innymi: Siedliska, Siedliska-Kolonia ( dzisiaj miejscowość ta nie tworzy odrębnego sołectwa), Zawada.
  • Gmina Łabunie z siedzibą gminnej rady narodowej w Łabuniach. W skład gminy wchodziły dzisiaj nasze miejscowości: Jatutów, Kalinowice, Pniówek, Wólka Panieńska.
  • Gmina Sitno z siedzibą gminnej rady narodowej w Sitnie. Do gminy tej należał jeszcze wówczas Szopinek.

Uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia 5 października 1973 roku nr XXVI/114/73 w sprawie zniesienia, zmiany granic, siedziby i nazw niektórych gmin w województwie lubelskim przeniesiono siedzibę gminy Mokre do Zamościa i zmieniono nazwę na gminę Zamość. Uchwała weszła w życie w dniu  12 października 1973 roku. Tę datę przyjmujemy jako powstanie Gminy Zamość. Uchwałą powyższą przyłączono również do Gminy Zamość z gmin Łabunie i Sitno miejscowości: Jatutów, Kalinowice, Pniówek, Wólka Panieńska i Szopinek. W dniu 17 grudnia 1973 roku miała miejsce pierwsza sesja Gminnej Rady Narodowej. Jej pierwszym przewodniczącym został Mieczysław Wróbel z Płoskiego. Naczelnikiem Gminy został Emilian Barański.

Kolejną uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej z dniem  02 lipca 1976 roku do Gminy Zamość przyłączone zostały miejscowości: Zawada, Siedlska, Siedlska Kolonia, Wysokie, Białobrzegi, Bortatycze, Bortatycze Kolonia, Chyża, Sitaniec Wolica, Sitaniec, Sitaniec Kolonia, Borowina Sitaniecka, Łapiguz.

W dniu 08 marca 1990 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej przyjął  ustawę o samorządzie terytorialnym (gminnym). Pierwsze w Polsce, w pełni demokratyczne wybory do samorządów gminnych miały miejsce 27 maja 1990 roku. W dniu 04 czerwca 1990 roku obradowała inauguracyjna sesja Rady Gminy Zamość pierwszej kadencji. W jej skład wchodziło 27 Radnych. Pierwszym przewodniczącym Rady Gminy Zamość wybrany został Tomasz Czyżewski z Kalinowic. Po objęciu przez Niego funkcji V-ce Wójta Gminy przewodniczącym Rady został Kazimierz Skiba ze Żdanowa. W dniu 06 lipca 1990 roku Rada Gminy wybrała pierwszego Wójta Gminy Zamość. Został nim Jerzy Kudyk z Jatutowa.

Na zakończenie tej krótkiej historii Gmin i Gminy Zamość jeszcze kilka cytatów określających rolę i znaczenie Gmin w Polsce XXI wieku.  Ustawa z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym już w pierwszym artykule stwierdza, że – cytat „Mieszkańcy gminy tworzą z mocy prawa wspólnotę samorządową. Ilekroć w ustawie jest mowa o gminie, należy przez to rozumieć wspólnotę samorządową oraz odpowiednie terytorium”. W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej natkniemy się natomiast na następujące treści:

  • 16. ust.1 Ogół mieszkańców jednostek zasadniczego podziału terytorialnego stanowi z mocy prawa wspólnotę samorządową. Ust.2 Samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej. Przysługującą mu w ramach ustaw istotną część zadań publicznych samorząd wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność.
  • 163. Samorząd terytorialny wykonuje zadania publiczne niezastrzeżone przez Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych.
  • 164 ust.1 Podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina.
  • 165. ust.1 Jednostki samorządu terytorialnego mają osobowość prawną. Przysługują im prawo własności i inne prawa majątkowe. Ust.2. Samodzielność jednostek samorządu terytorialnego podlega ochronie sądowej.

Gmina Zamość to wspólnota Mieszkańców, których łączą lokalne więzi, wspólne przeżycia i wyzwania, oraz lokalny patriotyzm objawiający się w utożsamianiu się z Gminą (miejscem zamieszkania) jako małą Ojczyzną. Trwamy w tym niezmiennie przez 45 lat, od 1976 roku. Odrodzona Polska w 1990 roku dała nam samorządową osobowość. To wartości, na których budujemy teraźniejszość Gminy i jej przyszłość. Samorządowe gminne wspólnoty były i wciąż są podstawą budowania nowego ładu gospodarczego i społecznego w Kraju. Pamiętajmy o tym w dniu 27 maja. Dzień Samorządu Terytorialnego to święto nas wszystkich, Mieszkańców tworzących samorządową Wspólnotę Gminy Zamość.

27.05.2021 r.
Ryszard Gliwiński