Stulecie Głównego Urzędu Miar

270

„Miary na równi z alfabetem są podstawą każdej kultury” – pod tym hasłem obchodzone jest 100-lecie powstania Głównego Urzędu Miar (1919-2019). Dekret o miarach z dnia 8 lutego 1919 r. podpisany przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, był jednym z pierwszych aktów prawnych rodzącej się Niepodległej Polski.

Dekret, powoływał administrację miar i Główny Urząd Miar. Po latach niewoli i funkcjonowaniu różnych systemów miar w poszczególnych zaborach, trzeba było stworzyć jednolity i spójny system miar w całej Polsce. Zadanie było bardzo trudne, bo każdy zaborca wprowadził własne miary, które były atrybutem jego władzy. Dzisiaj niewielu zna choćby nazwy miar staropolskich (od 1764 r.) czy nowopolskich (1818-1848 r.), takich jak np. ziarno, dłoń, krok, palec, łokieć, zagon, wierteł, drachma, łut, funt, sążeń, garniec, laska, kwarta, miarka, korzec, morga, kamień, linia, pręcik, wiorsta, stągiew, skrupuł, granik. Tego trudnego zadania, aby ujednolicić systemu miar i stworzyć administrację miar na terenie Polski porozbiorowej, podjął się dr inż. Zdzisław Rauszer – pierwszy dyrektor Głównego Urzędu Miar. Utworzono 6 Okręgowych Urzędów Miar: Warszawski i Lubelski (1919), Poznański, Lwowski i Wileński (1922) oraz Śląski (1923), który w 1930 r. otrzymał nazwę Katowickiego.

Bardzo ważnym wydarzeniem było przystąpienie Rzeczypospolitej Polskiej w 1925 r. do Międzynarodowej Konwencji Metrycznej, podpisanej w Paryżu dnia 20.05.1875 r.

W obecnej strukturze w Polsce istnieje 10 okręgowych urzędów miar (w tym jeden nowy, utworzony w bieżącym roku, w Białymstoku). Urzędy okręgowe posiadają swoje wydziały zamiejscowe w różnych miastach, jeden z nich jest także w Zamościu – obecnie zamojski urząd funkcjonuje w nowej strukturze administracji miar jako Wydział Zamiejscowy Okręgowego Urzędu Miar w Warszawie. Jest jednym z dwóch takich urzędów w województwie lubelskim. Pracownicy Urzędu w Zamościu, wśród których są również mieszkańcy Gminy Zamość, legalizują i wzorcują przyrządy pomiarowe na terenie 7 powiatów południowej części województwa, tj. zamojskiego, biłgorajskiego, hrubieszowskiego, tomaszowskiego, krasnostawskiego, janowskiego oraz miasta na prawach powiatu – Zamościa. Legalizowane i wzorcowane są wagi, odważniki, manometry do opon, taksometry, liczniki energii elektrycznej, odmierzacze paliw ciekłych i gazu na terenie stacji paliw (popularnie nazywane dystrybutorami), instalacje pomiarowe i zbiorniki pomiarowe. W 2018 r. zalegalizowano lub wzorcowano aż 4659 takich przyrządów.

Urząd w Zamościu został powołany w 1929 r. zarządzeniem Ministra Przemysłu i Handlu, Eugeniusza Kwiatkowskiego, na wniosek Dyrektora Głównego Urzędu Miar – inż. Zdzisława Rauszera. Mieścił się w Zamościu przy ul. Partyzantów 18. Od tamtego czasu funkcjonuje bez przerwy do dnia dzisiejszego, ale od 1980 r. mieści się przy ul. Partyzantów 94. Pracownicy Urzędu, nawet w czasie wojny i okupacji, z narażeniem życia prowadzili legalizację i zabezpieczyli przyrządy pomiarowe, będące mieniem Państwa Polskiego, o czym świadczą oryginalne księgi wizytacyjne i relacja ówczesnego kierownika.

Ciekawym, opisanym wydarzeniem z 1939 r., było zabranie pomimo protestów kierownika Urzędu Miar w Zamościu, odważników 25 kg do sprawdzania wag, przez niemiecką formację wojskową nr 736, której zadaniem było rekwirowanie i zbiórka wszelkich materiałów żeliwnych i żelaznych. Odważniki powędrowały do Hamburga. Kierownik zaryzykował złożenie skargi do ówczesnych niemieckich władz administracyjnych na działania wspomnianej formacji wojskowej, i o dziwo efektem skargi był zwrot zagrabionego mienia. Dalsze funkcjonowanie, od 1940 r., w jednym budynku z niemiecką żandarmerią wojskową było bardzo uciążliwe i męczące. Próby usunięcia Urzędu, szykany i groźby, kierowane pod adresem kierownika, nie przyniosły jednak skutku dzięki jego nieustępliwej postawie. Szykany w postaci zamykania drzwi wejściowych dla pracowników Urzędu, konieczność wchodzenia oknem, były na porządku dziennym. Jednak okupant nie zdecydował się na zlikwidowanie Urzędu, który przetrwał w zajmowanym lokalu aż do wyzwolenia. Urząd, zachował całe swe mienie, które zostało częściowo ukryte w czasie wojny u ludzi dających gwarancję troski i prawidłowego przechowania specjalistycznych urządzeń i przyrządów.

Jubileusz Stulecia Głównego Urzędu Miar zbiega się z wyjątkowym wydarzeniem międzynarodowym, redefinicji kilograma oraz trzech innych jednostek, ampera, kelwina i mola, z Międzynarodowego Układu Jednostek Miar (SI).

Wzorzec kilograma, walec wykonany ze stopu platyny i irydu z Sevres pod Paryżem, od 20.05.2019 r. (w dniu obchodów Światowego Dnia Metrologii) przestanie być międzynarodowym wzorcem masy kilograma, najbardziej znanego wzorca materialnego (artefaktu). Nowy wzorzec kilograma zostanie zredefiniowany i będzie oparty na stałej Plancka, która obecnie wyznaczona doświadczalnie, została uznana za wartość dokładną. W ten sposób wzorzec masy będzie niezmienny w czasie i przestrzeni. Do dotychczasowego wzorca z Sevres zostanie dodana jego niepewność.

„Dzięki dokładnym pomiarom zmierzamy do lepszej przyszłości człowieka.”

„[…] Urząd miar stwarza wokół obrotu gospodarczego to „czyste powietrze”, którego nie czujemy, bo nim ciągle oddychamy, ale gdybyśmy je stracili – odczulibyśmy jakim jest błogosławieństwem. Nie zastanawiamy się więc nad działalnością urzędu miar, bośmy się do niej przyzwyczaili i nie zdajemy sobie sprawy, że stwarza ona te najelementarniejsze przesłanki normalnego obrotu gospodarczego […]”. – z przemówienia posła na Sejm, Andrzeja Wierzbickiego, w 1926 r.

Materiał nadesłany przez Krzysztofa Grzegorczyka – Naczelnika Wydziału Zamiejscowego w Zamościu