Zawada
miejscowość położona na zachodnim skraju Gminy Zamość. Jej główna część rozciąga się wzdłuż drogi krajowej nr 74 Zamość – Szczebrzeszyn – Janów Lubelski. Dzisiaj miejscowość liczy 1719 mieszkańców, 885 kobiet i 834 mężczyzn. Trudno dociec i ustalić dzisiaj pochodzenie nazwy wsi. Być może powiązana jest ona z faktem występowania na tym terenie podczas zakładania wsi mocno zabagnionych łąk z licznymi źródłami zasilającymi przepływający strumień, które stanowiły utrudnienia w przemieszczaniu się ludzi – stanowiły „trudności, przeszkody, zawady”.
Zawada została osadzona na gruntach wieląckich Ordynacji Zamojskiej ok. XVII w. Pierwsza wzmianka o wsi i folwarku pochodzi z 1677 r. Bezpośrednie sąsiedztwo z wówczas znacznie większą wsią Wielączą (powstałą w XV w.) spowodowało, że Zawada przez pewien czas ujmowana była w spisach wspólnie z Wielączą, nie odgrywała bardziej znaczącej roli ani społecznej czy administracyjnej, ani też gospodarczej. Dopiero w 1794 r. powstał w Zawadzie nowy folwark stanowiący własność Ordynacji Zamojskiej. Obejmował on 588 ha gruntów uprawnych na prawie płaskim terenie, w tym 563 ha gruntów ornych wysokiej klasy i 24 ha łąk.
Znaczenie Zawady zaczęło zmieniać się z rozpoczęciem budowy linii kolejowej. Inwestycję tą rozpoczęli Austriacy w trakcie działań wojennych zimą lat 1914-1915. Linia połączyła Bełżec, Krasnobród, Szczebrzeszyn z Zamościem i Rejowcem oraz w przyszłości z Hrubieszowem, Włodzimierzem Wołyńskim, Łuckiem i Lwowem. Powstały ważny węzeł kolejowy ze stacją usytuował mocniej miejscowość na mapie regionu. Zmienił się kształt wsi, dotychczasowa wieś łańcuchowa rozbudowała się do kształtu wielodrożnicy. W okolicy stacji powstało małe osiedle kolejowe. Ranga Zawady w latach II Rzeczypospolitej wzrosła na tyle, że tuż przed wybuchem II wojny światowej rząd typował miejscowość na tymczasową siedzibę Ministerstwa Spraw Wojskowych. Konsekwencją tych planów była wizyta we wsi 6 września 1939 roku prezydenta Ignacego Mościckiego.
Po klęsce wrześniowej Zawada znalazła się pod okupacją niemiecką. Stacja stała się ważnym punktem strategicznym. Niemieckie plany kolonizacyjne przewidywały dla Zawady rolę "wsi głównej" o nazwie Wirsing, którą kierować miał haupstumfuhrer Pirow. Przewidywano przebudowę i rozbudowę wsi, miało powstać 51 nowych zagród. Nocą z 27 na 28 listopada 1942 roku okupant przeprowadził akcję wysiedleńczą pozostawiając tylko niewielką grupę Polaków - pracowników kolei. Na miejsce rodowitych mieszkańców sprowadzono 44 rodziny niemieckie. Wieś i stacja stały się miejscem akcji dywersyjnych przeprowadzanych przez polskie podziemie. W lipcu 1944r Niemcy, wycofując się, podpalili wieś, w której były tylko budynki drewniane. Spalili budynek stacji kolejowej, zniszczyli tory kolejowe na odcinku Zamość-Zawada-Bełżec-Rawa Ruska oraz urządzenia stacyjne.
Wojna i wysiedlenie zburzyły stabilność Zawady. Z wojennej zawieruchy wrócili Ci, którym sprzyjało szczęście. Część zamieszkała daleko od rodzinnej Zawady m.in. w USA, Anglii, Europie Zachodniej. Byli też tacy, którzy wyjechali na tzw. ziemie odzyskane. Nazwiska ofiar wojny – poległych umieszczone są na parafialnej tablicy pamięci w kościele w Wielączy.
Ci, którzy zostali, podjęli trud odbudowy Zawady – jej dzisiejszy wygląd świadczy o pracowitości mieszkańców. W 1944 r. w ramach reformy rolnej folwark został częściowo rozparcelowany między byłych fornali i osoby chcące pracować na roli – powstały niewielkie gospodarstwa. Pozostała część tzw. „resztówka” podzielona została między kilku użytkowników. Próbowali oni stworzyć spółdzielnię produkcyjną przejętą później przez SKR. Uprawiano tu chmiel, rzepak, zboże, buraki. Budynek rządcówki pełnił rolę posterunku milicji, część zamieszkiwały osoby bezdomne. Tartak popadł w ruinę. Pozostałością jest charakterystyczna zabudowa byłego osiedla robotniczego – tzw. „Podtartacze”. Z trzech młynów pozostały dwa - później upaństwowione. Poczta zajęła barak poniemiecki przy stacji kolejowej, po jego rozbiórce przeniesiona została do domu prywatnego p. Albingerów. W 1953 roku w budynku rządcówki utworzono 7-klasową Szkołę Podstawową. Na terenie resztówki zostało utworzone boisko sportowe dla LZS „Echo” drużyny piłki nożnej. W 1953r. - powstało Prezydium Gromadzkiej Rady, której przewodniczącym był Jan Ciurysek. Wybudowano „agronomówkę” - był tu posterunek Gminy Milicji Obywatelskiej. Otwarto Gromadzką Bibliotekę Publiczną – kier. była K. Belina. W 1972 roku Zawada została gminą - wybudowano nowy biurowiec.
W 1976 Gminę Zawada zlikwidowano, włączona została w granice administracyjne Gminy Zamość. W opuszczonym budynku gminnym zorganizowano Ośrodek Zdrowia, którym kierował doktor Maluga Henryk. Obniżono poziom organizacji Szkoły Podstawowej do 4-klasowej. Przy szkole utworzono przedszkole. Zabudowanie folwarczne (czworaki) adoptowano na magazyn Przedsiębiorstwa Włókien i Surowców Wtórnych, zbudowano filię Rejonu Dróg Publicznych. Nastąpił wielki boom rozbudowy stacji kolejowych- budowa szerokiego toru LHS wraz z wiaduktem w 1979 r na szosie Zamość - Szczebrzeszyn, wcześniej wybudowano jedyny blok mieszkalny. W latach osiemdziesiątych pola “resztówki” podzielono na działki budowlane. Zaczęło szybko powstawać nowe Osiedle Zawada. W latach 1984 - 1987 Ochotnicza Straż Pożarna wybudowała obiekt “remizy”, do której przeniesiono także Bibliotekę obsługiwaną przez p. Genowefę Czerwieniec. W 1994 r. rozpoczęto budowę nowej szkoły. Jej dyrektorem była wówczas
p. Anna Tyszko. Przeniesienie Szkoły do nowego budynku nastąpiło w 1997 r. Przedszkole i Pocztę zlokalizowano w „agronomówce”. W 1999 r. W wyniku reformy szkolnictwa Szkoła Podstawowa została 6-klasową, w Zawadzie powstała Filia Gimnazjum w Płoskiem, W 2002 r.
- utworzono Niepubliczne Gimnazjum
- kierowane przez p. dyrektor Halinę Zychowicz. Gimnazjum prowadzone jest przez Stowarzyszenie Oświatowe, którego Prezesem Zarządu jest p. Roman Zychowicz. W 2009 roku rozpoczęto budowę obiektu sali sportowej. Przez wszystkie lata powojenne Zawada zmieniła swoje oblicze, znacznie rozbudowała się. Powstały nowe, murowane budynki mieszkalne i gospodarcze, wybudowano wiele dróg, założono sieć telefoniczną i wodociągową. Jest to zasługa wielu gospodarnych i pracujących w niej ludzi, zaangażowanych społeczników.
Sołtysi miejscowości Zawada:
- Jan Ciurysek – lata powojenne
- Gorzkowski Jan – 1950 (budowa stadionu)
- Waga Hieronim
- Siemko Jan - do 1961 roku
- Winiarski Mieczysław – lata 1961 – 1991
- Dobromilski Sylwester – od 1991- nadal
Rada Sołecka m. Zawada – kadencja lat 2007-2010:
- Sylwester Dobromilski - Przewodniczący Rady
- Krzysztof Hałasa – Członek Rady
- Alfred Kamiński – Członek Rady
- Józef Król – Członek Rady
- Karol Obszyński – Członek Rady
- Jan Zakrzewski – Członek Rady
Mieszkańcy Zawady w organach przedstawicielskich:
Gromadzka Rada Narodowa w Zawadzie.
- Jan Ciurysek – Przewodniczący Gminnej Rady Narodowej w 1953 roku
Gminna Rada Narodowa w Zamościu
- kadencja lat 1976- 1978:
- Czerwieniec Genowefa - Wielącza (wieloletni pracownik Filii Gminnej Biblioteki Publicznej w Zawadzie )
- Dołba Bolesław
- Łuczka Stanisław
- Małecka Władysława
- Wierzchowski Jan
- Zochniak Ryszard
Gminna Rada Narodowa w Zamościu
– kadencja lat 1978 – 1984:
- Dołba Bolesław
- Małecka Władysława
- Zychowicz Roman - od 08 grudnia 1980 roku Przewodniczący Gminnej Rady Narodowej.
Gminna Rada Narodowa w Zamościu
– kadencja lat 1984 – 1988:
- Król Józef
- Szewc Edward
- Wyrostkiewicz Stefan
- Zychowicz Roman - Przewodniczący Gminnej Rady Narodowej
Wojewódzka Rada Narodowa w Zamościu – kadencja lat 1984 – 1988:
- Roman Zychowicz
Gminna Rada Narodowa w Zamościu
– kadencja lat 1988 - 1990.
- Król Józef
- Maluga Henryk
- Tyszko Adam
- Zychowicz Roman
Rada Gminy Zamość
– kadencja lat 1990 – 1994:
- Henryk Maluga - wieloletni kierownik i lekarz Ośrodka Zdrowia
- Mieczysław Maślany
Rada Gminy Zamość
– kadencja lat 1994 – 1998:
- Mieczysław Maślany
- Sylwester Dobromilski
Rada Gminy Zamość
– kadencja lat 1998 – 2002:
- Sylwester Dobromilski
- Józef Król
Rada Gminy Zamość
– kadencja lat 2002-2006:
- Sylwester Dobromilski – Przewodniczący Komisji Rolnictwa i Członek Komisji Programowo – Budżetowej
- Stefan Skorupka – Członek Komisji Oświatowej
Rada Gminy Zamość
– kadencja lat 2006-2010:
- Sylwester Dobromilski – Przewodniczący Komisji Programowo – Budżetowej
- Stefan Skorupka – Członek Komisji Oświatowo - Społecznej
Koło Gospodyń Wiejskich w Zawadzie.
Koło powstało w 1969 r. Należy do niego obecnie 57 osób, a funkcję przewodniczącej pełni p. Teresa Duda. Panie z Koła Gospodyń Wiejskich w Zawadzie uczestniczą w dożynkach gminnych i powiatowych, przygotowują pokazy kulinarne, organizują festyny rodzinne oraz imprezy okolicznościowe.
Przewodniczące Koła Gospodyń Wiejskich:
- Zofia Czerwieniec - w grudniu 1970 r.
- Mieczysława Tatara - od stycznia 1971 r.
- Halina Wojtyła - w roku 1974
- Stanisława Gorczyca - w roku 1978
- Halina Zychowicz - w roku 1989
- Władysława Zakrzewska - w roku 1995
- Teresa Duda - w roku 2007 (nadal)
Szkoła Podstawowa im. Marii Konopnickiej w Zawadzie:
Jako samodzielna placówka zaczęła funkcjonować od 1 września 1958 r. Od roku 1974 został obniżony stopień organizacyjny SP w Zawadzie do 4 - klasowej, przy szkole powstało przedszkole. W roku 1975-76 SP w Zawadzie przeszła pod patronat Zbiorczej Szkoły w Zamościu i stała się filią SP Zbiorczej w Płoskiem. Od roku 1981-1982, Szkoła została samodzielną placówką, zaczęto podwyższać jej poziom do 8 - klasowej szkoły podstawowej. Taki stan rzeczy utrzymał się do roku 1999. W czerwcu 1993 r., za gminne fundusze i składki organizowane przez rodziców rozpoczęto budowę 8 – klasowej szkoły w Zawadzie. Nowa placówka zaczęła funkcjonować po feriach zimowych w roku szkolnym 1996 - 1997. Od 1 września 1999 r., czyli reformy szkolnictwa rozpoczął naukę oddział zerowy, a szkoła z 8-klasowej została zredukowana do 6 - klasowej. 18 września 2008 roku Szkole nadano imię Marii Konopnickiej, otrzymała także sztandar.
Dyrektorami szkoły byli:
- Władysław Kruszyński 1953 – 1957
- Jerzy Kołodziejczyk 1958 - 1960
- Jan Bizior 1960 - 1970
- Danuta Zalewska 1970 - 1974
- Alicja Lipska 1974 - 1978
- Halina Kostur 1978 - 1988
- Maria Łuszczak 1988 - 1991
- Anna Tyszko 1991 - 2007
- Ewa Szykuła 2007 - nadal
Niepubliczne Gimnazjum im. Jana Kochanowskiego w Zawadzie.
Działalność rozpoczęło 1 września 2002 roku. Do Gimnazjum uczęszczało wówczas 136 uczniów. Pracowało w nim 16 nauczycieli i trzech pracowników obsługi. W kolejnym roku szkolnym było już 160 uczniów. Niepubliczne Gimnazjum prowadzone jest przez założone w marcu 2001 roku Stowarzyszenie Oświatowe
w Zawadzie. Zostało ono zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym w dniu 30 sierpnia 2001 roku. Jeszcze przed rozpoczęciem nauczania Stowarzyszenie zaczęło budować nowy obiekt Szkoły. Został on oddany do użytku 01 października 2003 roku. Uroczyste otwarcie i poświęcenie obiektu Niepublicznego Gimnazjum miało miejsce 23 maja 2004 roku. 14 czerwca 2005 roku Gimnazjum nadano imię Jana Kochanowskiego, poświęcono także sztandar Szkoły. Prezesem Stowarzyszenia jest Roman Zychowicz a Dyrektorem Gimnazjum Jego żona Halina Zychowicz.
Gminny Ludowy Klub Sportowy "Echo Zawada":
GLKS Echo Zawada jest najstarszym, nieprzerwanie działającym klubem w Gminie Zamość. Powstał w 1945 roku. Założycielami klubu byli: Tadeusz Abram, Witold Chruściel, Tadeusz Król, Eugeniusz Bożek, Zygmunt Korszeń, Ryszard Korszeń. Swoją działalność skupia w szkoleniu dzieci, młodzieży i dorosłych w piłce nożnej. Drużyny występują w rozgrywkach Zamojskiego Okręgowego Związku Piłki Nożnej, Zrzeszenia LZS i we wszelkiego rodzaju turniejach gminnych i okazjonalnych.
Sztab szkoleniowy:
- Mariusz Pliżga - seniorzy ,trampkarze
- Paweł Kendra – juniorzy
- Piotr Kapłon - orlicy
Skład Zarządu:
- Wojciech Skuba – prezes
- Jan Wojtaszek – wiceprezes
- Mariusz Sokołowski – wiceprezes
- Wojciech Bździuch – skarbnik
- Jarosław Czerwieniec – sekretarz
- Dariusz Sowiński - członek zarządu
- Zenon Grabek - członek zarządu
- Michał Burcon - członek zarządu
- Tomasz Król - członek zarządu
Komisja rewizyjna:
- Adam Buryś – przewodniczący
- Jan Grabek - członek komisji
- Paweł Kendra - członek komisji
Ludowy Uczniowski Klub Sportowy "Trefl " Zawada
Stowarzyszenie powstało z myślą o wyczynowym szkoleniu dzieci, młodzieży i dorosłych w dyscyplinie olimpijskiej jaką jest tenis stołowy. Klub skupia około 80 zawodników, którzy uczestniczą w rozgrywkach drużynowych i indywidualnych Polskiego Związku Tenisa Stołowego, turniejach LZS. Zajęcia szkoleniowe do czasu ukończenia sali gimnastycznej w Zawadzie prowadzone są w Sitańcu.
Sztab Szkoleniowy:
- Piotr Kostrubiec
- Sławomir Oberda
- Adam Rozwadowski
Władze Klubu:
- Wojciech Skuba – prezes
- Radosław Mantorski – wiceprezes
Mieszkańcy Zawady odznaczeni przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej medalami za długoletnie pożycie małżeńskie:
- Czesława i Herman Waga – uroczystość gminna 04 sierpnia 2001 roku w Żdanowie
- Stanisława i Mieczysław Gębala – uroczystość gminna 20 listopada 2005 w Płoskiem
- Adela i Roman Hałasa – uroczystość gminna 29 września 2007 roku w Sitańcu
Szczególni Mieszkańcy i Osoby związane z miejscowością – nie wspomniane powyżej w tekście.
- Anna Albingier – do 2004 sekretarz Gminy Zamość
- Zofia Łyp – do 1990 roku Naczelnik Gminy Zamość
- Stanisław Hałasa – działacz strażacki
- Roman Karpiński – Prezes Zarządu Spółdzielni Produkcji Rolnej w Zamościu
- Władysław Kłos – działacz Kółek Rolniczych
- Jan Mazur – Przewodniczący Komisji Rewizyjnej Oddziału Gminnego Związku OSP RP w Zamościu, wieloletni pracownik UG Zamość
- Elżbieta Poterucha – Dyrektor Biura Zarządów Powiatowych Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP
- Wojciech Wojciechowski – obecny kierownik Niepublicznego Ośrodka Zdrowia w Zawadzie
Ważne wydarzenia w najnowszej historii Zawady:
- 1667 rok - pierwsza wzmianka o wsi i folwarku Zawada.
- 5 grudnia 1972 rok - uchwała Wojewódzkiej Rady Narodowej (nr XXI/92/72) tworząca m.in. Gminę Zawada.
- 2 lipiec 1976 rok – Gmina Zawada przyłączona zostaje do Gminy Zamość. Jest to skutek Rozporządzenia Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 24 czerwca 1976 roku.
- 22 lipca 1987 roku – oficjalne otwarcie obiektu " remizy OSP "
- 1992 rok - Wojewódzkie Święto Plonów – Dożynki Województwa Zamojskiego.
W uroczystości wziął udział m.in. minister Rolnictwa Gabriel Janowski
- W styczniu 1997 rok – rozpoczęcie nauczania w nowym obiekcie Szkoły Podstawowej
- 23 maja 2004 roku – uroczyste otwarcie
i poświęcenie obiektu Niepublicznego Gimnazjum. W uroczystości wzięli udział: Arkadiusz Bratkowski – wówczas Poseł na Sejm RP, Jerzy Chróścikowski – wówczas Radny Sejmiku Województwa Lubelskiego, ks. Prałat Adam Firosz – Kanclerz Kurii Biskupiej.
- 4 lipca 2004 roku – Międzygminne Zawody Sportowo – Pożarnicze. W rywalizacji Strażaków z Gminy Zamość OSP Zawada zajęła drugie miejsce.
- 14 czerwca 2005 roku – uroczystość nadania imienia Niepublicznemu Gimnazjum im. Jana Kochanowskiego oraz poświęcenia sztandaru Szkoły. W uroczystości wzięli udział ks. Biskup Mariusz Leszczyński i Ryszard Stanibuła – wówczas Poseł na Sejm RP.
- 9 lipca 2006 roku - Zjazd Oddziału Gminnego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej
w Zamościu.
- 6 lipca 2008 roku - VI Igrzyska Mieszkańców Gminy Zamość.
- 2 września 2007 roku – Dożynki Gminne i Parafialne. Mszę Świętą odprawiał ks. Prałat Adam Firosz – Kanclerz Kurii Biskupiej.
- 18 września 2008 roku – uroczystość nadania imienia Marii Konopnickiej Szkole Podstawowej w Zawadzie.
- 3 maja 2010 roku – gminna uroczystość upamiętniająca 219 rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja oraz gminne obchody "dnia strażaka". OSP Zawada otrzymuje Sztandar.
Ryszard Gliwiński
Opracowanie “Dzieje miejscowości Gminy Zamość" (Zamość, 1994 roku) - autorzy: Wiesław Bondyra, Mariusz Korzeniowski, Ewa Lorentz, Ewa Prusicka; Materiały przygotowane przez SP Zawada, Niepubliczne Gimnazjum w Zawadzie, LKS "Echo" Zawada, LUKS "Trefl" Zawada, OSP Zawada, KR w Zawadzie; Materiały własne i mieszkańców Zawady.
Ważne daty:
1677r. – pierwsza wzmianka o miejscowości, osadzonej na gruntach wieląckich Ordynacji Zamojskiej około połowy XVIIw.
Przez długi czas Zawada była łączona w inwentarzach z Wielączą, rewizja podatkowa z 1731r. traktuje ją jako część Wielączy.
1794r. – powstał we wsi nowy folwark, w miejsce starego, w tekście dyplomu cesarza Józefa II z 1786r. zaliczanego (wraz z Wielączą) do klucza szczebrzeskiego Ordynacji.
1800r. – inwentarz gospodarczy wymieniał we wsi istnienie: dworku z małym sadem oraz starą karczmę.
1813r. – w trakcie obrony Zamościa przed wojskami rosyjskimi w Zawadzie zorganizowano posterunek obserwacyjny, złożony ze 100-120 żołnierzy piechoty, 12 jazdy i z dwóch dział.
XIXw. – w folwarku zawadzkim znajdowała się owczarnia, a na początku XXw. – chmielarnia.
1845-1846r. – folwark ten dzierżawili Żydzi na podstawie specjalnego zezwolenia władz carskich. Natomiast po roku 1864r. chłopi z Zawady występowali przeciwko Ordynacji w kwestii podziału wspólnych dla dworu i wsi majętności ziemskich.
1907r. – działająca nielegalnie Polska Macierz Szkolna zorganizowała we wsi szkołę elementarną.
I wojna światowa (1914 i 1915r.) – w okoklicy toczyły się krwawe walki austriacko-rosyjskie, a poległych wtedy żółnierzy pochowano na zaniedbanym dziś cmentarzu wojennym niedaleko stacji kolejowej (12 ziemnych mogił austriackich i 10 rosyjskich). Zimą 1914/1915r. okupacyjne austriackie władze wojskowe wybudowały we wsi stację i linię kolejową łączącą Zawadę z Bełżcem, Zamościem, Hrubieszowem i Rejowcem.
1935/1936r. – doprowadzono do wsi linię telefoniczną i otwarto pocztę.
Tuż przed wybuchem II wojny światowej przewidywano utworzenie w Zawadzie tymczasowej siedziby Ministerstwa Spraw Wojskowych.
6.IX.1939r. – we wsi przebywał prezydent Ignacy Mościcki w drodze do Rumunii.
1942r. – na stacji Zawada Niemcy aresztowali blisko 180 osób. 9.III., w tym samym miejscu podczas obławy hitlerowcy aresztowali 850 osób, z których przeszło 115 wywieziono na przymusowe roboty do Rzeszy.
Wieś, a zwłaszcza stacja kolejowa stała się miejscem kilku akcji dywersyjnych, przeprowadzonych przez polskie podziemie (organizowane tu od przełomu 1939/1940r. przez Tomasza Wróbla „Glebę”).
VIII.1942r. - Oddział Specjalny BCh pod komendą Jana Dąbrowskiego „Bieleckiego” dokonał dywersji na miejscowy majątek, będący pod zarządem niemieckim i ochroną żandarmerii, celem zahamowania rekwizycji koni chłopskich na potrzeby Wehrmachtu.
27/28.XI.1942r. – Niemcy wysiedlili Zawadę. We wsi pozostała jedynie niewielka grupa Polaków – pracowników kolei. Niemieckie plany kolonizacyjne przewidywały dla Zawady rolę „wsi głównej” o nazwie Wirsing, którą kierować miał haupstumfűhrer Pirow. Niemcy przewidywali przebudowę i rozbudowę wsi, w której planowali utworzyć 51 nowych zagród w miejsce dotychczasowych. Przeznaczono na to 931,31 ha ziemi, na której osiedlono 44 rodziny niemieckie (1 z Serbii, 13 z Besarabii, 9 z Chorwacji, 9 z Rosji i 12 innych).wg innych danych w 1943r. zamieszkiwało tu 248 Niemców i 1 265 Polaków. Ponadto miejscowość ta stanowiła siedzibę posterunku niemieckich sił bezpieczeństwa, liczącego 6-12 ludzi, którego zadaniem była obrona kolonistów niemieckich przed dywersją partyzantów.
30.XII.1942r. – nasiedloną wieś zaatakował oddział BCh Tomasza Madej „Głaza”, próbując uniemożliwić lub utrudnić przybyłemu tu z Zamościa oddziałowi żandarmerii niemieckiej dotarcie do pola bitwy pod Wojdą. Na sam odgłos wystrzałów nasiedleńcy uciekli w kierunku Zamościa.
IV.1943r. - pod koniec tego miesiąca oddziały BCh, dowodzone przez Tadeusza Szeląga „Łedę” i Feliksa Petryka „Kmiecia”, zaatakowały osadników niemieckich w Zawadzie, paląc część wsi i niszcząc niektóre z urządzeń stacji.
28.IV.1943r. – oddział AK Franciszka Romana „Derwisza” dokonał rekwizycji pasów transmisyjnych w miejscowym tartaku, zaś w następnym miesiącu połączone grupy AK i BCh zarekwirowały broń i koce rannym żołnierzom niemieckim, jadącym koleją z frontu wschodniego na rekonwalescencję.
19.VII.1943r. – oddział BCh pod dow. F. Petryka „Kmiecia” stoczył pod wsią potyczkę z ochroną niemiecką (i Ormianami na służbie niemieckiej), zabijając 5 ludzi.
20.V.1944r. – trzej partyzanci BCh z oddziału F. Romana „Derwisza”, przebrani w mundury niemieckie, dokonali rekwizycji 100 kwintali owsa z miejscowego folwarku.
II połowa VII.1944r. – Niemcy, wycofując się, podpalili wieś i zabudowania kolejowe, choć w ramach planu „Burza” oddziały AK, dowodzone przez ppor. Adama Piotrowskiego „Dolinę” miały za zadanie uchronić przed zniszczeniem stację kolejową w Zawadzie.
1944r. – gmina Zawada stała się częścią rejonu XIV („Jeleń”) konspiracji poakowskiej, natomiast od połowy 1945r. Wchodziła w skład rejonu XXVIII organizacji WiN.
1976r. – gmina Zawada, gmina Wysokie i gmina Zamość zostały połączone.
1958r. – otwarto w Zawadzie czteroklasową szkołę podstawową, jako filię Szkoły Podstawowej w Wielączy. Na jej siedzibę zaadoptowano dotychczasowy budynek rządcówki ordynacji zamojskiej. Szkoła zajęła tylko część tego obiektu, natomiast pozostałą zamieszkiwali inni lokatorzy. Już w 1959r. powstała piąta klasa, a rok później – szósta. W 1961r. szkoła zajęła już cały budynek rządcówki, bowiem opuścili ją ostatni lokatorzy: prywatni mieszkańcy oraz filia Spółdzielni Szewców i Cholewkarzy w Zamościu. Wówczas budynek poddano remontowi, w 1962r. zbudowano budynek gospodarczy i ogrodzono teren szkoły. W kolejnych latach stopień organizacyjny placówki zmieniał się kilkakrotnie. W 1976r. utworzono przy szkole przedszkole. Mimo remontu budynku przeprowadzonego w 1991r. warunki w szkole nie były dobre. Tego samego roku podjęto decyzję o budowie nowego obiektu szkolnego i wkrótce rozpoczęły się prace budowlane. Nowy budynek szkolny oddano do użytku w 1996r. i mieści się w nim obecnie sześcioklasowa Szkoła Podstawowa. W 2003r. zakończono budowę jeszcze jednego obiektu, w którym znalazło swoją siedzibę Niepubliczne Gimnazjum im. Jana Kochanowskiego. Szkołą w Zawadzie kierowali: Władysław Kruszyński (1958-1959), Jerzy Kołodziejczyk (1959-1960), Jan Bizior (1960-1970), Danuta Zalewska (1970-1974), Alicja Lipska (1974-1978), Halina Kostur (1978-1988), Maria Łuszczak (1988-1991), Anna Tyszko (1991-2008) a od 2008roku dyrektorem Szkoły Podstawowej jest pani Ewa Szykuła. Dyrektorem Niepublicznego Gimnazjum w Zawadzie od początku jego funkcjonowania jest Halina Zychowicz.
W okresie powojennym Zawada nadal pełniła funkcję ważnego węzła kolejowego, zwłaszcza po wybudowaniu w drugiej połowie lat 70-tych Linii Hutniczo-Siarkowej (obecna nazwa: Linia Hutniczo-Szerokotorowa).
W latach 50-tych – do 1961r. istniała we wsi filia Spółdzielni Szewców i Cholewkarzy w Zamościu, natomiast w latach 60-tych i 70-tych funkcjonowało Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Przemysłu Włókienniczego z filią w Zawadzie.
1963r. – z inicjatywy Romana Siemko powstała jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. W 1968r. strażacy otrzymali motopompę, w 1992r. samochód, a w 1985r. zakończono budowę remizy, w której swoją siedzibę ma również filia Gminnej Biblioteki Publicznej.
1976r. – powstał kierowany przez Henryka Malugę Ośrodek Zdrowia, a na swoją siedzibę objął opuszczony budynek gminny.
połowa lat 80-tych – pola tzw. resztówki po folwarku Zawada podzielono na działki budowlane i rozpoczęła się realizacji dużego osiedla budynków jednorodzinnych.
lata 90-te – powstała apteka, zakład usług weterynaryjnych, rozwinęła się sieć placówek handlowych.
We wsi istnieje Klub Sportowy „ECHO Zawada”, założony w 1945r. Duże boisko sportowe dla drużyny powstało w latach 50-tych.
