Wieprzec


Wieś położona w południowej części gminy Zamość.


1398r. – wieś po raz pierwszy wzmiankowana jako Woprzek – była częścią składową włości szczebrzeskiej, przez Dymitra z Goraja przekazanej jego bratankom, synom Iwonii z Klecia. Przez następne stulecia Wieprzec dzielił losy całej włości.

1471r. – od Gorajskich-Szczebrzeskich wieś przeszła w ręce wielkiego możnowładczego rodu Tarnowskich.

1514/1518r. – wieś dostała się potężnym i „starożytnym” Kmitom z Wiśnicza. Po wymarciu głównej, magnackiej linii Kmitów w 1553r., sejm w 1555r. przysądził całą włość wielkopolskim Górkom.

1531r. – we wsi istniała cerkiew prawosławna jako siedziba parafii, wzmiankowana również w 1620r. i prawdopodobnie już wtedy pod wezwaniem św. Paraskewii. W 1820r. drewniana cerkiew była grecko-katolicka (unicka) z filią w Kosobudach. Parochem (proboszczem) był wtedy ks. Michał Wołoszyński. Po jego śmierci w 1825r. nowym proboszczem zostal ks. Jan Krypiakiewicz, który wkrótce potem przeniósl swą siedzibę parafialną do Kosobud. Opuszczona cerkiew została rozebrana przed 1863r.

1580r. – na terenach wójtostwa znajdował się staw rybny i duży młyn o trzech kołach (wymieniany już w 1528r, a później w 1639 i 1783r.).

1593r. – Jan Zamoyski przejął wieś po wymarciu Górków (1592r.) i włączył ją do Ordynacji. W składzie dóbr ordynackich wies pozostawała aż do XIXw., a tutejsze folwarki jeszcze dłużej, bo do II wojny światowej. Wzmianki mówią o istniejącym we wsi folwarku.

1604r. – wzmianki o karczmie w Wieprzcu.

XV/XVIw. – w Wieprzcu, Kosobudach i Woli Lipskiej osadzono pasterzy wołoskich, trudniących się głównie hodowlą owiec. Wkrótce osadnicy ci przeszli na rolnictwo orne i ulegli polonizacji.

Po wejściu do Ordynacji obu części Wieprzca Zamoyscy, chcąć włączyć świeży nabytek do swych planów gospodarczych, przyłączyli wies do folwarku w Jarosławcu. Folwark w Wieprzcu został zlikwidowany i przeniesiony do Topornicy.

1639r. – inwentarz wymienia karczmę i staw, a przy nim młyn o trzech kołach.

lata 30-te i 40-te XVIIIw. – Wieprzec i okolice znajdowały się w dzierżawie Marianny z Zamoyskich Dzieduszyckiej koniuszyny koronnej, jako częściowy ekwiwalent za niewypłacony posag. Dawały jednak niewielkie dochody.

II poł. XVIIIw. – odrodzenie ekonomiczne wsi za rządów Andrzeja Zamoyskiego.

1783r. – inwentarz wymienia we wsi nowy folwark z budynkami gospodarczymi, karczmę „Na Namulu”, mały młyn „w miejscu zwanym Bezrączka, o iednym kamieniu”.

przed 1828r. – Ordynacja założyła we wsi Nowy Folwark Wieprzec, zwany później Folwarkiem Wieprzec Główny.

1864r. – po carskim ukazie uwłaszczeniowym nastąpiły ostre spory miejscowych chłopów z zarządem Ordynackim o serwituty. W 1886r. nastąpił szczególnie ostry spór, kiedy to w Wieprzcu i Wólce Wieprzeckiej, Ordynacja wykorzystała rosyjskie sotnie kozackie w celu wyegzekwowania od chłopów odszkodowań.

II poł. XIXw. – we wsi znajdował się młyn wodny systemu amerykańskiego, który od 1885r. dzierżawił Żyd Moszek Sznajder. Zatrudniał w nim 4 robotników. Młyn funkcjonował jeszcze w 1929r.

okres międzywojenny – odbudowa zniszczeń po I wojnie światowej, we wsi funkcjonowały 3 młyny: ordynacki, J. Adamowicza i S. Zasady, oraz tartak parowy M. Dziudy i E. Godziszewskiego.

Działa w Wieprzcu szkoła podstawowa mieszcząca się w budynkach prywatnych. Do 1928r. uczęszczały do niej również dzieci z Wychodów, a od 1928r. została ograniczona liczbą klas i pozostał w niej tylko jeden nauczyciel – Tadeusz Krechowicz. W takiej formie placówka przetrwała do wybuchu II wojny światowej. Po wojnie szkoła wznowiła swoją działalność, do 1961r. była jednoklasowa. Po połączeniu w tym roku szkół w Wieprzcu i Wychodach, powstała jedna placówka szkolna w Wychodach, ale część klas tej siedmioklasowej teraz szkoły mieściła się w wynajętych domach prywatnych w Wieprzcu. Nauczyciele uczyli chodząc na przerwach ok. 2 km z Wieprzca do Wychodów i odwrotnie. Ostatecznie jedną stała siedzibę szkoła uzyskała dopiero w 1967r. po zakończeniu budowy murowanego obiektu w Wychodach.

jesień 1942r. – Niemcy rozstrzelali we wsi 4 osoby (2 kobiety i 2 mężczyzn), których ciała pochowano na cmentarzu w Kosobudach.

październik 1942r. – policja niemiecka rozstrzelała dalsze 3 osoby (2 rolników ze wsi Wieprzec i 1 kowala ze wsi Płoskie). Pomordowanych pochowano na cmentarzu w Zamościu i Kosobudach.

26.II.1944r. – w lasach koło Wieprzca toczyły się walki między 3 pułkiem piechoty z 1 Ukraińskiej Dywizji Piechoty im. Kołpaka pod dow. płk. Piotra Wierszyhory a karną ekspedycją niemiecką, zakończone odparciem ataków hitlerowskich.

6.III.1944r. – wieś stała się miejscem walk pomiędzy partyzantami radzieckimi a oddziałami hitlerowskimi – jednostka holenderskiej dywizji SS „Viking” i oddziały niemieckie (ok. 1800 osób) zaatakowały partyzantów Wierszyhory pod Kosobudami, Zarzeczem oraz Wieprzcem. Walka trwała 5 godzin, strona niemiecka poniosła znaczne straty, m.in. 5 spalonych czołgów i 2 samochody oraz zestrzelony samolot.

27.VII.1944r. – przez Wieprzec, Wierzchowiny i Skaraszów przemaszerowały oddziały 9 pułku piechoty AK.

29.IV.1945r. – oddział konspiracji poakowskiej wykonał we wsi wyrok na Bronisława Golata.

Gmina Zamość, ul. Peowiaków 92, 22-400 Zamość, tel. 084 639 29 59, fax 084 639 23 64, e-mail: gmina@zamosc.pl