Sitaniec


Duża wieś położona w północnej części gminy Zamość, przylegająca do granic miasta Zamościa.
 
W przeszłości odgrywała znaczącą rolę jako ośrodek parafialny rzymsko-katolicki, oraz gospodarczy i administracyjny w ramach Ordynacji Zamojskiej. Jej najdawniejsze dzieje są nam dość dobrze znane za sprawą znakomitej pracy K. Sochaniewicza o rodzie Nałęczów-Sitańskich.
 
Nazwa (wg K. Sochaniewicza) wywodzi się najprawdopodobniej od sitowia, charakterystycznego dla tutejszych, ówcześnie bardzo zabagnionych obszarów. Wydaje ewidentnie filialna wobec pobliskiego Sitna, co sugerować może, że wieś powstała na jego gruntach, może gdzieś w II połowie XIVw., w dobie przejścia pod panowanie polskie.
 
1402r. – pierwsza wzmianka o miejscowości w akcie rozgraniczenia z Chomęciskami. Dokumenty z 1420, 1428 i 1430r. właścicielem Sitańca wskazują Wojciecha (Warsza, Wosia, Wasona) „de Sythenec”, sędziego ziemskiego chełmskiego, posiadacza także sąsiedniego Sitna (stąd też czasami zwanego Sicieńskim). Sitaniec musiał być w XVw. wsią dużą, skoro w 1434r. Wojciech Sitański (Siecieński) dał synowi Piotrowi 20 łanów ziemi we wsi, „sobie tyleż zostawiając”. Wszystko przy tym wskazuje, iż ówczesny obszar włości sitanieckiej rozciągał się na północy aż po Monastyrek i Stary Zamość (Majdan Sitaniecki), na wschodzie po Horyszów i Stabrów, zaś od zachodu i południa ograniczała go rzeka Kalinowica, czyli dzisiejsza Łabuńka. Przed 1418r. Sitaniec administracyjnie przynależał do księstwa bełskiego Ziemowita IV. Dopiero akt graniczny z 1430r. uregulował jego przynależność, włączając Sitaniec do ziemi chełmskiej, w której pozostawał aż do pierwszego rozbioru w 1772r.

Ród Sitańskich władał Sitańcem aż do 1585r. Synem Wojciecha, sędziego ziemskiego chałmskiego, był Piotr, żonaty z Dzichną (Zdzichną). Ich córka Anna wniosła Sitno i Wolę Sicieńską mężowi Jakubowi Snopkowskiemu około 1464r. Synami Piotra i Zdzichny byli Jan i Jerzy (oraz prawdopodobnie Marcin), którym ostał się jedynie Sitaniec, którego dziedzicami wzmiankowani byli w 1473r. Zapewne synem któregoś z nich był Piotr Sitański, który w 1533r. „Stanisławowi Ściborowi ustąpił części w Sitańcu”. Tenże Stanisław Ścibor wymieniany był właścicielem działu (części) w Sitańcu i Woli Sitanieckiej już w 1522r. takimże wymieniany także w 1538r. W początkach lat 80-tych XVIw. działy Sitańskich-Ściborów stały się celem ekspansji terytorialno-majątkowej kanclerza Jana Zamoyskiego. Zamoyski potrafił tu skutecznie wykorzystać znaczne ich zadłużenie dla swych zamiarów. Już w 1583r. Stanisław Ścibor sprzedał mu swe działy w Sitańcu i Wolim Sitanieckiej. W 1584r. na korzyść możniejszego i zaborczego sąsiada swej jednej części w Sitańcu zrzekł się Marek Ścibor, aby w końcu, 21.X.1585r. zrzec się ostatniego swego działu we wsi. Po tych transakcjach nazwisko Ściborów-Sitańskich znika z areny dziejów Rusi Czerwonej.

1585r. – wg inwentarza był tu duży folwark z owczarnią. W trzy lata później Jan Zamoyski założył przy wsi nowy staw, w tymże roku zarybiony, specjalizujący się w hodowli karasi. Nad stawem w 1582 i 1591r. istniał duży drewniany młyn ordynacki o czterech kołach. Wzniesiony zapewne wraz ze stawem rybnym, z funkcjonujący jeszcze w 1704 i 1807r.

1589r. – Jan Zamoyski włączył swój nowy nabytek do właśnie tworzonej Ordynacji Zamojskiej. Sitaniec zaliczony został do włości nowozamojskiej, ale z wolna stawał się ośrodkiem odrębnego ordynackiego klucza.

1786r. – rozległy klucz sitaniecki obejmował wsie: Bortatycze, Huszczka Mała i Wielka, zabytów, Majdan Sitaniecki, Szopinek, Stabrów, Sulmice, Monastyr(-ek), Wiszenki, Wolica Sitaniecka i Sitaniec. Natomiast w 1800r. klucz ten ograniczono tylko do Huszczki Małej i Wielkiej, Majdanu Sitanieckiego, Monastyr(ka), Stabrowa, Zabytowa i Sitańca. Obok funkcji administracyjnej, miejscowość odgrywała znaczną rolę jako ośrodek gospodarczy Ordynacji. Wieś zaliczała się pod tym względem do lepiej rozwiniętych. Być może także w tym okresie powstała ordynacka stadnina koni wierzchowych.

1658r. – inwentarz wymienia we wsi podupadły folwark, gumno [stodołę z klepiskiem] i browar.

1704r. – w inwentarzu wymieniony jest młyn na stawie o dwóch kołach.

1725r. – inwentarz opisuje dwór, browar, stare budynki, staw opustoszały, stawek przed dworem, pasiekę na Grądku.

1769r. – zbudowano tu nowy młyn nad stawem.

24.II.1813r. – podczas odwrotu wojsk Napoleona z Rosji, ścigające go wojska rosyjskie zajęły Sitaniec, Szopinek, Płoskie i Wysokie.

Druga faza bitwy zamojskiej przyczyniła się do wystawienia w Sitańcu posterunku dla obrońców twierdzy Zamość, którzy opuścili wieś 17.III wobec ponownie podchodzących do miasta oddziałów rosyjskich. Maj i początek czerwca przyniosły zastój w oblężeniu Zamościa, a od 12.VI. zawieszenie broni, które stanowiło konsekwencję porozumienia między Napoleonem i państwami walczącej z nim koalicji. Efektem porozumienia były negocjacje gen. M. Haukego (dowódcy polskiej załogi twierdzy) z dowódcą oddziałów rosyjskich w jego kwaterze w Sitańcu. Podczas debaty ustalono obszar strefy neutralnej i warunki zaopatrzenia garnizonu zamojskiego w żywność przez Rosjan, zgodnie z przepisami odpowiedniej konwencji rozejmowej. W Sitańcu tez odbyły się rozmowy, których efektem było podpisanie 23.XI. (w Sitańcu) aktu kapitulacyjnego przez gen. M. Haukego.

1831r. – drugie oblężenie twierdzy zamojskiej przez wojska Rosyjskie przyniosło całkowite zniszczenie wsi.

1880r. – w opisie wsi wyróżniono wieś, kolonię i folwark, administracyjnie należące do gminy Wysokie i parafii miejscowej. Istniał także Sitaniec Poproboszczowski. Folwark należał do Rosjanina Iwana Razumowskiego.

IX.1905r. – pod wpływem agitacji PPS doszło do strajku robotników rolnych w dobrach sitanieckich, do którego stłumienia użyto straży ziemskiej.

1905r. – Lubelskie Towarzystwo Szerzenia Oświaty „Światło” założyło swoje koło w Sitańcu.

1.V.1906r. – we wsi rozklejono odezwy rewolucyjne, a dwa dni później wywieszono sztandar narodowy z okazji rocznicy Konstytucji 3 Maja. Wiosną 1906r. do wsi docierały równi9eż pisma agitacyjno-propagandowe PPS.

 
Przed wybuchem I wojny światowej istniała w Sitańcu szkoła początkowa, przeznaczona dla nielicznej ludności prawosławnej, która uważano za „jedynie wartościową pod względem państwowym”. Przez cały okres międzywojenny działała we wsi szkoła powszechna polska. W 1913r. przez rząd carski został wystawiony murowany budynek, przeznaczony na szkołę dla ludności prawosławnej. Obiekt był jednopiętrowy, posiadał trzy duże izby szkolne, dwa mieszkania dla nauczycieli po 3 pokoje i 1 kuchnię. Wówczas naukę pobierano w dwu klasach o czterech oddziałach, a wszystkich przedmiotów uczono w języku rosyjskim. Szkoła zatrudniała dwóch nauczycieli Rosjan, których znamy z nazwiska: Bohkuna (Bohukina) pochodzącego z Kurska oraz Konarszczuka. W 1917r. zorganizowano polską szkołę dwuklasową mieszaną, a w 1918r. była to już szkoła trzyklasowa mieszana o pięciu oddziałach. W okresie międzywojennym na terenie szkoły działały organizacje ideowo-wychowawcze: Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP), Szkolna Kasa Oszczędności (SKO), drużyna harcerska męska i żeńska, Kółko Krajoznawcze oraz biblioteka. Szkoła stała się w tym czasie centrum życia kulturalnego wsi, w niej odbywały się różnorodne uroczystości patriotyczno-narodowe. Pierwszym jej kierownikiem był Józef Ciesielski i funkcję tę pełnił do 1923r. Po nim szkołą w Sitańcu kierowali: Stanisław Przybyłowicz (1923-1937), Stanisław Leszczyński (1937-1941), a w czasie okupacji hitlerowskiej Władysław Tukiendorf (1941-1942). Tuż po zakończeniu działań wojennych wznowiła prace szkoła podstawowa. Wkrótce powstała potrzeba budowy nowego, większego i bardziej nowoczesnego budynku szkolnego. W 1968r. powołany został Komitet Budowy Szkoły, miała powstać na placu obok starego obiektu. We wrześniu 1985r. wmurowano kamień węgielny pod budowę nowej szkoły, a w grudniu 1991r. budynek został oddany do użytku. Uroczyste poświęcenie nowego obiektu odbyło się 15 lutego 1992r. Obecnie w starej i nowej części mieści się Zespół Szkół, składający się ze Szkoły Podstawowej i Gimnazjum. W starym budynku szkolnym znalazła siedzibę również biblioteka gminna. W 2006r. rozpoczęła się budowa Sali gimnastycznej wraz z łącznikiem, którą oddano do użytku w 2007r. Ważnym wydarzenie3m było nadanie Zespołowi Szkół w 2003r. imienia „Dzieci Zamojszczyzny”. Przy szkole działa znany w gminie uczniowski klub sportowy „Gladiator”, w którym uprawiane są biegi na radioorientację, biegi na orientację i piłka siatkowa dziewcząt. Szkoła w okresie powojennym kierowali: Jan Nowak (1944-1950), Stanisław Przełucki (1950-1965), Konstanty Maksymiuk ((1965-1985), Jan Kołodziej (1985), Czesław Welcz (1985), Edward Jurczak (1985-1994), Mirosława Rycak (1994-2002), Dorota Kurzyńska (2002-2007), a od 2007r. dyrektorem placówki jest Jacek Szuba.
 
1920r. – mieszkańcy Sitańca pobudowali przy szosie lubelskiej murowany dom z przeznaczeniem na sklep spółdzielczy, tzw. działówkę. W 1921r. była już w tym budynku Spółdzielnia Spożywców „Przyszłość”. Na początku lat 30-tych powstało we wsi Kółko Rolnicze, któremu przewodniczył Feliks Gryń.

1922r. – we wsi została powołana jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. Założyli ją: Wiktor Szprygier (prezes), Feliks Gryń i Bronisław Wajszczuk. W 1925r. strażacy zakończyli budowę drewnianej remizy, a w latach 30-tych zbudowali nową, służącą im również w okresie po II wojnie światowej.

1928r. – utworzono we wsi Koło Młodzieży Wiejskiej „Siew”.

1931-1935r. – władze ordynackie wydzierżawiły wojsku pewne tereny koło wsi z przeznaczeniem na poligon. Ponieważ trwały spory o zapłatę, ordynacja nie przedłużyła już umowy dzierżawczej.

27.VI.1937r. – Narodowa Demokracja we wsi wiec, którego celem miało być zniechęcenie miejscowej ludności do akcji strajkowej, podjętej przez ludowców.

19.III.1938r. – w Sitańcu odbyła się narada Zarządu Powiatowego SL poświęcona organizacji strajku chłopski8ego, a dzień później, wspólnie z przedstawicielami PPS dyskutowano nad przebiegiem obchodów pierwszomajowych. We wsi zorganizowano dwudniowe kursy dla działaczy ludowych, którzy mieli organizować strajki chłopskie w innych wsiach zamojskich.

1939r. – niemieckie zagony pancerne zajęły 13.IX. Sitaniec, które następnego dnia przez polskie oddziały zostały odrzucone spod Krasnegostawu na pozycje wyjściowe w Sitańcu. Pamiątką tych zmagań są mogiły 6 żołnierzy 9 pp Legionów, poległych w walkach pomiędzy 13 a 22.IX.1939r. w tzw. Lasku Sitanieckim, w pierwszych miesiącach okupacji, Niemcy dokonywali egzekucji Polaków. W 1940r. wysiedlono z Sitańca ks. proboszcza Jana Badowskiego, którego działalność określono jako niebezpieczną „dla niemieckości” spolonizowanych potomków kolonistów niemieckich. W tym czasie tworzyła się tu konspiracyjna grupa niepodległościowa, organizowana przez Adama Wałaszyka i Lucjana Majdana.

IX.1941r. – podczas wysiedlania Wysokiego, Białobrzegów i Bortatycz, mieszkańcy Sitańca otrzymali zakaz opuszczania miejsca zamieszkania i „przygotowania się do opuszczenia gospodarstw”.

15.IX.1942r. – SS-mani rozstrzelali we wsi 15 miejscowych Żydów.

6.XII.1942r. – Niemcy wysiedlili wieś Sitaniec. Około 370 mieszkańców wywieziono do Oświęcimia, natomiast 27 rodzin ukraińskich ze wsi i kolonii Sitaniec Niemcy przesiedlili do innych rejonów, opuszczonych przez Polaków. Podobnie jak w innych wysiedlonych miejscowościach, Niemcy przystąpili do komasacji gruntów, niszczenia domów i zabudowań gospodarczych celem utworzenia 147 nowych zagród. Nazwę miejscowości zmieniono na Sibbenfeld.

15.X.1944r. – po zakończeniu okupacji hitlerowskiej w Sitańcu zginęli trzej żołnierze radzieccy z 7 batalionu drogowego w wyniku dywersji, przeprowadzonej przez żołnierzy AK.


Po wyzwoleniu wznowiła działalność Spółdzielnia Spożywców, która prowadziła sklep pod Zarządem Wiejskim w Sitańcu. Niebawem Spółdzielnię przekazano na rzecz Gminnej Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu w Wysokiem, a po likwidacji urzędu gminy w Wysokiem, sklep przejęła gminna spółdzielnia w Zamościu.

1957r. – zorganizowano we wsi Kółko Rolnicze, którego prezesem został Franciszek Bender. Na skutek odgórnych zarządzeń Kółko w latach 60-tych zostało wchłonięte przez tutejszy SKR, a po likwidacji gminy w Wysokiem zostało przekazane do SKR-u w Żdanowie. W 1983r. reaktywowano działalność Kółka Rolniczego w Sitańcu, oddzielając się od SKR-u.

18.V.1995r. – z inicjatywy bpa zamojsko-lubaczowskiego Jana Śrutwy powstał w Sitańcu Klasztor Sióstr Klarysek Niepokalanego Serca Maryi. Początkowo za klasztor służył tymczasowo budynek byłej plebanii. W 1997r. rozpoczęto budowę klasztoru i po dziesięciu latach prac budowlanych i wykończeniowych klaryski mają nowy, murowany obiekt klasztorny, przy którym funkcjonuje półpubliczna kaplica.


Aktywnie funkcjonuje w Sitańcu Gminna Biblioteka Publiczna, założona w 1968r., która dziś posiada swoje filie w: Wysokiem, Zawadzie, Płoskiem, Lipsku, Mokrem i Kalinowicach. Jej założycielką i długoletnią bibliotekarką była Regina Oryszczak, następnie krótko kierowała nią Teresa Welcz, a obecnie dyrektorką biblioteki jest Elżbieta Stankiewicz.

Gmina Zamość, ul. Peowiaków 92, 22-400 Zamość, tel. 084 639 29 59, fax 084 639 23 64, e-mail: gmina@zamosc.pl