Mokre
Wieś położona w centralnej części gminy Zamość, przylegająca bezpośrednio do granic miasta Zamościa.
Nazwa jest typową nazwa topograficzną i wywodzi się od położenia nad podmokłymi i bagnistymi niegdyś terenami w pobliżu rokrocznie wylewającej rzeczki Wieprzec (dziś Topornica).
1430r. – pierwsza wzmianka o Mokrem, kiedy wyrokiem królewskim w Lublinie wieś została (wraz z Płoskiem) odebrana dziedzicowi – Tomkowi z Płoskiego, poddanemu księcia bełskiego Ziemowita IV, a następnie włączona do prywatnego powiatu szczebrzeskiego rodu Gorayskich, za odszkodowanie 200 grzywien dla byłych właścicieli.
1471r. – Mokre jako posag Zygmunty – jedynej córki Zygmunta Prokopa Gorayskiego ze Szczebrzeszyna, przeszło w ręce Jana Amora Tarnowskiego, późniejszego kasztelana krakowskiego.
1514/1518r. – od tarnowskich wieś przeszła do Kmitów z Wiśnicza.
1554/1555r. – Mokre znalazło się w posiadaniu możnego wielkopolskiego rodu Górków z Miejskiej Górki.
ok. 1564r. – właścicielami wsi była szlachecka rodzina Niedźwieckich, lenna wobec każdorazowych panów na zamku szczebrzeskim. W tym czasie istniały we wsi folwark i karczma.
1578r. – Jan Zamoyski odkupił wieś od Zofii Niedźwieckiej, od tego czasu aż do XIXw. Mokre wchodziło w skład dziedzicznych dóbr Zamoyskich, którzy w 1589r. włączyli ja do nowopowstałej Ordynacji Zamojskiej.
1582r. - kanclerz Jan Zamoyski założył liczne barcie miodowe w lesie „mokrzemskim”, który był własnością wsi.
1775-1776r. – powstał we wsi folwark ordynacki, wybudowano dwór.
30.IX.1704r. – podczas trzeciej (tzw. wielkiej) wojny północnej w Mokrem stanął obozem młody i wojowniczy król szwedzki Karol XII. Po sukcesach nad królem Augustem II Sasem i jego polskimi stronnikami pod Lwowem i w innych miejscach Karol XII zażądał poddania się niezdobytej dotychczas twierdzy zamojskiej. I właśnie tu zjawił się wysłannik ordynatowej Anny z Gnińskich Zamoyskiej, matki małoletniego ordynata, z decyzja poddania twierdzy Szwedom i zapłacenia im wysokiej kontrybucji.
1730-1733r. – dzierżawcą wsi był Józef Gruszecki miecznik smoleński, jeden z ówczesnych bardziej zaufanych klientów rodu Zamoyskich.
1850-1864r. – zarząd Ordynacji w Mokrem zorganizował nowy folwark o nazwie Mokre Nowe. Na 18 pustkach ordynackich osiedlono jednego dzierżawcę pochodzenia żydowskiego.
1880r. – Mokre było siedzibą gminy. Posiadało urząd gminny i kasę pożyczkowo-oszczędnościową dla włościan. Gmina należała dom okręgu sądowego w Żdanowie.
1905-1907r. – pod wpływem wystąpień robotniczych doszło do zaburzeń wśród mieszkańców wsi.
18.III.1905r. z inspiracji grupy robotników rolnych, przybyłych z powiatu krasnostawskiego, doszło do strajku w Mokrem. 30.III.1905r. w majątku Mokre wg relacji korespondenta „Kuriera Warszawskiego” doszło do aresztowania 4 agitatorów, a 75 zatrzymanych odesłano do miejsc stałego zamieszkania. 29.XI.1905r. we wsi prowadzono agitację, w której żądano prawa do używania języka polskiego w urzędzie gminnym i szkole. Inicjatorów skazano na 2 miesiące aresztu.
1906r. – utworzono w Morem koło Polskiej Macierzy Szkolnej.
XI.1918r. – w majątku Mokre rozpoczął się strajk służby i robotników folwarcznych. Strajk miał „ostry” charakter.
XII.1918r. – pod wpływem powstania zamojskiego we wsi doszło do rozbrojenia posterunku, a jej mieszkańcy pośpieszyli z pomocą walczącym robotnikom.
1923r. – Jan Skrzypiela powołał jednostkę Ochotniczej Straży Pożarnej. Pierwszym jej prezesem był Wacław Lipczyński. W 1925r. z inicjatywy strażaków zakończono budowę remizy.
1927-1928r. – na niezabudowanych gruntach dawnego folwarku mokrzańskiego, odkupionego przez Ligę Obrony Powietrznej od Ordynacji, o powierzchni 35 hektarów powstało obecne lotnisko Aeroklubu Ziemi Zamojskiej. Decyzja o powstaniu bazy lotniczej o charakterze cywilnym i wojskowym była decyzją strategiczną na szczeblu rządowym. Wybór terenu dokonany został w oparciu o szczegółowe analizy. Decydujące okazały się argumenty przedstawiciela Ministerstwa Spraw Wojskowych Departamentu Lotnictwa kpt. Pilota Stanisława Karpińskiego. Zwrócił on uwagę na to, że teren w Mokrem wymaga minimalnej niwelacji oraz ma zupełnie wolne z trzech stron podejście dla płatowców. Mogły tu osiadać lekkie maszyny wojskowe, ale także miało pełnić funkcję lekkiego, sportowego lądowiska etapowego w różnego rodzaju zawodach.
17.VII.1938r. – z inicjatywy M. Sochańskiego starosty zamojskiego, przy udziale kilku tysięcy ludzi, oficjeli z całego ówczesnego województwa lubelskiego, a zwłaszcza marszałka E. Rydza – Śmigłego, z wielką pompą poświecono sztandary jednostek artylerii, w tym 3 pułku artylerii lekkiej z 3 Zamojskiej DP Legionów. Miała miejsce wielka rewia oddziałów wojskowych im organizacji patriotycznych oraz uroczyste przekazanie samolotu i 6 cekaemów, ufundowanych dla armii z darów społecznych.
jesień 1939r. – ppor. Władysław Kaszyca „Żubr” organizował na terenie wsi Mokre konspiracyjną komórkę ZWZ (AK), zaś na terenie gminy organizowali je: Tomasz Wróbel, Michał Ciurysek, Tadeusz Krechowicz ps. „Grzmot” i Pius Sielecki. Rejon Mokre AK składał się z placówki Mokre i Wysokie. Jego późniejszymi komendantami byli Bartłomiej Czerwieniec ps. „Rolicz” i Stefan Poździk ps. „Wrzos”.
1939r. – już od pierwszych dni kampanii wrześniowej zupełnie nieprzygotowane do obrony lotnisko i okolice stały się celem niemieckich nalotów. 22.IX. polski patrol wojskowy podjął nieudana akcję dywersyjną mająca na celu zniszczenie rozlokowanych na lotnisku bombowców niemieckich. Po zajeciu lotniska we wrześniu, Niemcy przebudowali je i przed wybuchem wojny z ZSRR w VI.1941r. dostosowali do celów bojowych. Pod ich nadzorem polscy i żydowscy robotnicy wybetonowali dwa długie pasy startowe dla cięższych maszyn – jeden kilometrowy o orientacji wschodniej i drugi dwukilometrowy o orientacji południowej, wzdłuż torów kolejowych. Stacjonowały tu dwie hitlerowskie eskadry myśliwców Messerschmitt Me-109 BF i lekkich bombowców nurkujących Junkers Ju-87 Stuka. Wraz z samolotami z polowych lotnisk w Łabuniach i Łapiguzie, uczestniczyły one w walkach na froncie wschodnim. Ponadto pod niemieckim nadzorem zbudowano tu „kilkadziesiąt baraków dla załogi lotniska oraz polskich i żydowskich robotników. Wzniesiono 3 drewniane wieże obserwacyjne o wysokości ponad 15 metrów i umieszczono na ich szczycie karabiny maszynowe. Obok ustawiono wielkie reflektory. Na lotnisku była tez rampa kolejowa, stacja paliw i kilkudziesięciometrowy, wykopany w kształcie zygzaka schron przeciwlotniczy. Po drugiej stronie szosy z Mokrego do Zamościa wykopano 20 głębokich schronów na samoloty, które tam wjeżdżały po drewnianych paletach i maskowane były siatką. Kilka takich schronów wybudowano przy stodołach wsi Mokre”. Dowództwo (komendantem był Ritter) i kwatery pilotów mieściły się w budynkach szkoły rolniczej w Janowicach.
XI.1940r. – na terenie gminy znajdowało się 475 wygnańców z ziem polskich, przyłączonych do Rzeszy. Początkowo, wraz z mieszkańcami Mokrego, byli zmuszeni do pomocy okupantowi niemieckiemu przy budowie lotnisk w Mokrem i Łabuniach oraz magazynów wojskowych przed agresją na ZSRR.
1941r. – we wsi ustanowiono komendę gminną Chłopskiej Straży tzw. Chłostry (później BCh), której pierwszym komendantem był Marcin Olchowski ps. „Gwiazda”. Pod koniec 1942r. BCh w gminie liczyły 280 żołnierzy. Tuż przed scaleniem z AK w 1943r. wszystkie gminne formacje chłopskie liczyły łącznie 330 żołnierzy. W formacjach nie wcielonych do AK miało pozostać 396 osób.
1942r. – we wsi funkcjonowała delegatura Rady Głównej Opiekuńczej.
1942r. – koło budynku gminy rozstrzelano 46 Żydów, pochowanych potem na pobliskim polu. Egzekucje miała przeprowadzić, oprócz żandarmerii niemieckiej, także polska policja granatowa.
9.XII.1942r. – wieś została wysiedlona przez hitlerowców. Większość wysiedlonych została wywieziona do Oświęcimia. Zgodnie z niemieckimi planami tworzenia „nowej przestrzeni życiowej na Wschodzie”, zniszczono większość dotychczasowych ubogich zabudowań i skomasowano drobne grunty. W ich miejsce miały powstać 24 nowe obejścia. Niedaleko wsi prawdopodobnie znajdował się obóz, z którego koloniści niemieccy wyruszali do nowych miejsc zamieszkania.
1943r. – Niemcy przeprowadzili pacyfikację wsi w odwecie za zabicie we wsi żandarma.
1944r. – gmina Mokre wchodziła w skład rejonu XIV konspiracji poakowskiej, a od połowy 1945r. do WiN-u.
30.IV.1944r. – niemieckie samoloty z Mokrego zbombardowały własne wojska, walczące z partyzantami w okolicach Suśca.
Latem 1944r. – znaczną część hitlerowskich samolotów i urządzeń zniszczył radziecki opancerzony samolot szturmowy Ił-2 „Szturmowik”, który przedarł się przez aporę przeciwlotniczą.
Podczas odwrotu Niemcy zniszczyli lotnisko, wysadzając betonowe pasy oraz paląc wieże i baraki. Ich miejsce natychmiast zajęli Rosjanie, którzy odbudowali tylko pasy startowe. Rozlokowano tu radzieckie samoloty bojowe, walczące z wycofującymi się hitlerowcami: bombowce dalekiego zasięgu Ił-4, bombowce nurkujące Pe-2, szturmowce Ił-2, myśliwce Jak-3 i Jak-9 oraz przestarzałe pomocnicze dwupłatowe Po-2 „Kukuruźnik”. Ponieważ nie odbudowano baraków, piloci sowieccy kwaterowali u mieszkańców Mokrego i okolic, pozostawiając po sobie nienajlepszą opinię.
Lotnisko w Mokrem funkcjonowało także po wojnie. Obecnie zajmuje ono powierzchnię 50 hektarów pełni głównie funkcję rekreacyjno – sportową. Działa tu Aeroklub Ziemi Zamojskiej, założony w 1976r., który jest jednym z czterech (obok lubelskiego, świdnickiego i dęblińskiego) w woj. lubelskim. Aeroklub oferuje loty turystyczne nad Zamościem i Roztoczem, organizuje szkolenia spadochronowe, szybowcowe i samolotowe.
12.VI.1999r. – lotnisko w Mokrem stało się miejscem historycznym. To właśnie tu Papież Jan Paweł II stawiał swoje pierwsze kroki na ziemi zamojskiej. W imieniu dostojników kosciewlnych i świeckich papieża powitali: ks. biskup ordynariusz diecezji Zamojsko – lubaczowskiej Jan Śrutwa, władze Zamościa z prezydentem Markiem Grzelaczykiem na czele i województwa z marszałkiem Arkadiuszem Bratkowskim i wojewodą Krzysztofem Michalskim oraz ostatni, szesnasty ordynat Jan Zamoyski z wnukiem Andrzejem. Byli także obecni: biskup pomocniczy Mariusz Leszczyński, kanclerz ks. Franciszek Greniuk, ks. dziekan Czesła Grzyb i ks. Janusz Romańczuk, proboszcz parafii Matki Bożej Królowej Polski, przed którym to kościołem stał ołtarz, na którym Papież odprawił Mszę Św. W miejscu powitania położona jest pamiątkowa płyta.
Po wojnie gmina Mokre istniała do 1972r., to znaczy do momentu, kiedy utworzono gminę Zamość. Siedziba gminy nadal mieściła się w Mokrem aż do 1975r., gdy przeniesiono ją do Zamościa na ul. Akademicką, natomiast w opuszczonym budynku znalazła swoją siedzibę biblioteka publiczna.
1966r. – oddano we wsi do użytku dom ludowy posiadający salę widowiskową, dwupokojowe lokum dla Klubu Młodego Rolnika oraz pomieszczenie na sprzęt przeciwpożarowy (remizę). Inwestycja została wykonana w czynie społecznym przy niewielkiej pomocy finansowej państwa.
Tuż po zakończeniu działań wojennych wznowiła swoją działalność szkoła podstawowa. Nadal mieściła się w przedwojennym budynku, ale w 1958r. dobudowano dodatkowe dwa pomieszczenia szkolne, a w latach 60-tych budynek gospodarczy z pracownią techniczną. W 1993r. podjęto decyzję o budowie nowej szkoły i przystąpiono do prac budowlanych. Nauka w nowym budynku rozpoczęła się we wrześniu 1997r. Od 1999r. szkoła jest placówką 6-klasową. Szkołą w okresie powojennym kierowali: Józef Denis (1944-1946), Julian Sołowiej (1946-1952), Salomea Gałowa (1952-1974), Stanisław Gała (1974- 1984), Józef i Janina Flisowie (1984-1990), Tadeusz Kordyjak (1990-1991), Elżbieta Leszczyńska (1991-1997), a od 1997r. funkcję dyrektora szkoły pełni Katarzyna Kędziora.
Prężnie działa we wsi jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. Aktywnie działała powołana w 1964r. przez Różę Wysoczyńską, Teresę Machałek i Halinę Kłonicę drużyna żeńska OSP. Wielokrotnie uzyskiwała ona czołowe lokaty w zawodach powiatowych i wojewódzkich. Na bazie tej drużyny działał chór cieszący się sporym uznaniem, a o działaniu drużyny została nagrana piosenka pt. „Panny z Mokrego”. Z inicjatywy strażaków w 1965r. zakończono budowę nowej, murowanej remizy.
We wsi istnieje filia Gminnej Biblioteki Publicznej z/s w Sitańcu.
