Gmina Zamość

Chyża (Hyża)

Wieś położona na północny – zachód od miasta Zamościa.

Nazwa prawdopodobnie wywodzi się od pojęcia chyż lub chyża - w staropolszczyźnie kresów wschodnich słowo to oznaczać miało chatę, zagrodę chłopską, bądź od słowa chyżo czyli prędko, krzepko, ochoczo.

1398r. – pierwsze wzmianki o wsi nazywanej Kyschow (Kisielów).

1564 i 1600r. – wieś występuje już pod nazwą Herza, 1811r. – wieś nazywa się Chyrza, w 1834r. jako Herza Mniska, w 1839r. – Hyrza, a od 1882r. występuje już jako Hyża. Po II wojnie światowej częściej zaczęto używać nazwy Chyża.

Początkowo wieś przynależała do włości szczebrzeskiej Dymitra z Goraja

1593r. – Hyża z całą włością szczebrzeską została wchłonięta do dóbr rodu Zamoyskich, ale pozostawała w lennym posiadaniu franciszkanów szczebrzeszyńskich.

1662-1668r. – dzierżawcą dóbr Hyża był Bazyli Rudomicz (lekarz, profesor, profesor i rektor Akademii Zamojskiej, burmistrz miasta Zamościa, autor słynnego diariusza, stanowiącego niejako kronikę dziejów miasta.

21.XI.1715r. – odbywały się tu polowe obrady bełskiego sejmiku konfederackiego, który zdecydował o rychłym przystĄpieniu okolicznej szlachty bełskiej i chełmskiej do konfederacji tarnogrodzkiej przeciwko królowi Augustowi II oraz tzw. auksyliarnym („pomocniczym”) wojskom saskim.

4.IV.1813r. – podczas odwrotu wojsk napoleońskich z Rosji, w drugiej fazie bitwy o twierdzę zamojską polscy obrońcy siłami czterech oddziałów przeprowadzili udany wypad poza mury twierdzy. Atakujący Polacy rozbili baterie i umocnienia rosyjskie pod Cegielnią Płoską oraz zmusili Rosjan do opuszczenia Hyżej i Kalinowic.

1831r. – wieś została prawie doszczętnie zniszczona podczas walk o twierdzę podczas oblężenia przez wojska rosyjskie. 4.IX.1831r. – polscy obrońcy twierdzy, w sile jednej kompanii strzelców pieszych (pod dowództwem kapitana Orzechowskiego) dokonali wypadu i we wsi rozbroili rosyjską baterię artylerii, a następnie wycofali się do Zamościa.

1882r. – funkcjonował tu drewniany młyn wodny. Posiadaczem dworu i folwarku był Ludwik Sajkiewicz z żoną Anną z Pacewiczów. Potem folwark Hyża odziedziczył ich starszy syn Adam.

XII.1942r. – hitlerowcy wysiedlili wieś, planując tu osiedlenie kolonistów „czarnych” z Besarabii.

1944r. – po wyzwoleniu majątek w Hyżej odebrano ostatniemu dziedzicowi Ludwikowi Sajkiewiczowi (synowi Adama) i poddano parcelacji.

W pobliżu wsi Hyża niegdyś istniała zaginiona obecnie wieś Powałka. Po raz pierwszy wzmiankowana w 1501r. Dnia 18.IV.1580r. wraz z Janowicami i Kulikowem od Piotra Jan(i)owskiego odkupił ją Jan Zamoyski. Była wymieniana jeszcze w 1596r., potem slad po niej zaginął.